Τιμώμενοι την ίδια μέρα και σχεδόν την ίδια ώρα: Μαριέττα Γιαννάκου και Κώστας Σημίτης. Τι να υποθέσω; Πρέπει μάλλον να ανατρέξω σε συνάδελφο που γνώριζε από κοντά τα τεκταινόμενα της περιόδου που η Γιαννάκου ήταν υπουργός Παιδείας της Νέας Δημοκρατίας, δηλαδή όταν «η γλώσσα, τα σύμβολα και οι ιδέες» αποτέλεσαν το «υπόστρωμα πάνω από το οποίο αναπτύχθηκε η γλώσσα, τα σύμβολα και οι στάσεις του Δεκέμβρη του 2008» («Ο ελληνικός εικοστός αιώνας», Αθήνα 2019, 619). Ενα ιδιαίτερο «γεγονός» που μόλις είχε προηγηθεί; Το σχολικό εγχειρίδιο: «Στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια». Ξανά λοιπόν από κοντά…
Είχε ασφαλώς δίκαιο ο Αγγελος (Ελεφάντης, «Επιλεγόμενα στο βιβλίο που συντάραξε το Ρωμέικο για 400 μέρες», Ο Πολίτης, τχ. 157, Ιούλ.-Αύγ. 2007, 12-16) που «σιώπησε εκκωφαντικά», μια και το πεδίο της «δημόσιας ιστορίας» ήταν «κατειλημμένο από τους οπαδούς και τους κήνσορες μιας αρρωστημένης αντίληψης για το έθνος και την Εκκλησία και από τη σάγκα των ΜΜΕ». Και έχει δίκαιο επίσης να επισημαίνει, μετά την απόφαση του ΥΠΕΠΘ για την «απόσυρση» του εγχειριδίου, ότι η «αφηγηματική του βιβλίου κατέληγε στο ίδιο παιδαγωγικό έλλειμμα που εμφανώς ήθελε να ξεπεράσει». Και να προσθέτει τα «πολλά λάθη πραγματολογικού χαρακτήρα, καθόλου ουδέτερα», τα οποία έτειναν να «απαλείψουν τη συγκρουσιότητα της πραγματικής ιστορίας». Επομένως, επρόκειτο για «λάθη, αποσιωπήσεις, παραλείψεις, μια άνυδρη αφήγηση, μια γραφή δηλαδή εντελώς ουδέτερη, ασαφείς ερμηνείες και αφελείς πηγές»: «το “λάβαρο” ήταν λίγο, ελαχιστότατο για να συστρατευθώ, ένα πουκάμισο αδειανό χωρίς καμιάν Ελένη».
Οι εφημερίδες (3.8.2007) γράφουν ότι δόθηκε «τέλος» με τις «λιγότερες δυνατές απώλειες» για την ίδια την υπουργό Παιδείας και την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας. Και ο «χιλίαρχος», ως «πατήρ του έθνους» και πρόεδρος του ΟΠΕΚ, όλους τους ευλογεί: η «λύση που δόθηκε είναι θετική», «οι υπεύθυνες πολιτικές δυνάμεις θα πρέπει να σεβαστούν τη λύση που δόθηκε και η κατάσταση πρέπει να εκτονωθεί». Επίσης, εκτιμά ως «θετικό» το γεγονός της διανομής στους μαθητές της Στ’ Δημοτικού του μυθιστορήματος της Διδώς Σωτηρίου «Τα Ματωμένα Χώματα», γιατί «μέσω της λογοτεχνίας θα μπορέσουν κάπως οι μαθητές να μπουν στο πνεύμα της Ιστορίας της εποχής εκείνης». Μετά από πόσους μήνες θα ζητηθεί από τους μαθητές να το επιστρέψουν στις σχολικές βιβλιοθήκες, ώστε να μην το ξαναπιάσει στα χέρια του ούτε γονιός ούτε παιδί;
Παρασκευή, 3.8.2007: Γιατί γράφτηκαν τα «Ματωμένα Χώματα»; Γιατί «τούτος ο ξεριζωμός είναι ένα από τα πιο συγκλονιστικά κεφάλαια της ιστορίας μας». Ή, πώς και γιατί γράφτηκαν: η συγγραφέας «έσκυψε στις μνήμες των ζωντανών», μια και εκείνοι που «έζησαν μέσα στη θύελλα φεύγουν ένας ένας κι η ζωντανή μαρτυρία τους χάνεται. Χάνονται οι λαϊκοί θησαυροί ή μπαλσαμώνονται στα ιστορικά αρχεία. “Απ’ του πεθαμένου το μάτι, μην περιμένεις δάκρυ” λέει μια μικρασιατική παροιμία». Ετσι, μέσα από την «ανάπλαση ενός κόσμου που χάθηκε για πάντα» θα μπορούν «να μην ξεχνούν οι παλιοί» αλλά και «να βγάλουν σωστή κρίση οι νέοι». Υποδόρια, σε κεντρικές στιγμές του βιβλίου ή στην κατακλείδα του, υποτυπώνεται η αντίληψη ότι η «ιστορία για το χρυσόμαλλο δέρας συνεχιζότανε», εφόσον πάνω από τη Μικρασία «κυλούσαν τα πιο άτιμα και πανούργα όνειρα της οικονομικής κυριαρχίας των ξένων μονοπωλίων». Για τούτο, «Καχρ ολσούν σεμπέτ ολανλάρ! Ανάθεμα στους αίτιους!», μετά ακριβώς την αναγνώριση: «κάψαμε τις καρδιές μας άδικα», «εγώ σε σκότωσα και κλαίω γι’ αυτό. Λογάριασε τι μου ’φαγες εσύ! Αδέρφια, φίλους, πατριώτες, τ’ Αμελέ Ταμπούρια, ολόκληρη σφαγμένη γενιά!» (Διδώ Σωτηρίου, «Ματωμένα χώματα» [1962] 752000, 7, 161, 339/340).
Μια και η υπουργός το ’ριξε στη λογοτεχνία για να τα βρει με την Ιστορία, ας κάνει και την αντίθετη, συμπληρωματική κίνηση για να διακριβώσει πώς η λογοτέχνιδα γράφει για την Ιστορία. Δηλαδή να εντρυφήσει και στο δοκίμιο της Σωτηρίου: Η Μικρασιατική Καταστροφή και η στρατηγική του ιμπεριαλισμού στην Ανατολική Μεσόγειο (1975). Κι εγώ μικρό παιδί ν’ ακούω από το στόμα του Φώτου Καλύβα για τη μάχη του Κάλε Γκρότο και την οπισθοχώρηση, περίπου τότε που συντέθηκαν τα «Ματωμένα Χώματα»…
Στις 24 Σεπτεμβρίου το Τμήμα της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, σε έκτακτη συνεδρία που πραγματοποιήθηκε έπειτα από αίτημα του νέου υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων Ευριπίδη Στυλιανίδη, αποφάνθηκε ότι στο εγχειρίδιο Ιστορίας της Στ’ Δημοτικού «δεν έγιναν όλες οι διορθώσεις» που περιείχε το «Πόρισμα» της Ακαδημίας Αθηνών. Την επόμενη μέρα οι εφημερίδες προεξοφλούσαν ότι έτσι δίδονται «κίνητρα» για την «απόσυρση» του υπό επανεκτύπωση βιβλίου ή ότι θα τεθεί «στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας». Πράγματι, σε λίγες ώρες ανακοινώνεται η προδιαγεγραμμένη απόφαση «απόσυρσης» («σεβόμαστε τις απόψεις των ειδικών», διαβεβαίωσε ο Στυλιανίδης), με την οποία συμφώνησε πάραυτα ο ευρισκόμενος στο Μαϊάμι των Ενωμένων Πολιτειών Αρχιεπίσκοπος, ενώ δεν συγκατένευσε τελικά ο Θάνος Βερέμης, πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας («Η απόσυρσή του όμως ήταν αναμενόμενη και δεν μου προξένησε καμιά έκπληξη. Ελπίζω το νέο βιβλίο να ακολουθήσει τη διαδικασία ανάθεσης σε αριστείς, όπως συνέβη με εκείνο της Γ΄ Λυκείου»).
Ολα αυτά είναι ακόμη μία ένδειξη για τον προσανατολισμό της πολιτικής που ασκεί η (νέα) κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας, δηλαδή μια πολιτική που έχει από τα «δεξιά» της ένα διαρκές βαθμόμετρο των ενεργειών της αλλά και από τα «αριστερά» της πολλαπλά ερείσματα «υπόγειων διαδρομών». Ως προς το εγχειρίδιο Ιστορίας της Στ’ Δημοτικού, που έφτασε σχεδόν ξανά στη σχολική πράξη χωρίς όμως να έχει εγκριθεί η «καταλληλότητά» του από τους εκπαιδευτικούς που θα το δίδασκαν και επομένως θα το αξιολογούσαν (στο θέμα αυτό το αρμόδιο τμήμα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου επιφυλάχθηκε να απαντήσει), τα δεδομένα που συγκρότησαν ένα ακόμη εύγλωττο παράδειγμα δημόσιας χρήσης της ιστορίας ήταν ήδη «προσημειωμένα». Χωρίς να υπεισέλθω εδώ στο περιεχόμενο του εγχειριδίου (στην αρχική και στη «βελτιωμένη» εκδοχή του) και στη δομή του ως «βιβλίου του μαθητή», συγκρατώ ως ρυθμιστικό παράγοντα της όλης αυτής δημοσιότητας την Ακαδημία Αθηνών. Βλ. Ιστορικών και φιλοσόφων έλεγχος (Αθήνα 2008:109-122).
Προφανώς θα επανέλθω…
*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
