Αυτοκρατορία: η μάχη στη Ναύπακτο, ο Paolo Sarpi, οι παπικές επικρίσεις

Παρά τη βενετσιάνικη – αψβουργική – παπική νίκη το 1571 στη Ναύπακτο¹ (Lepanto), η Βενετία έχασε την Κύπρο και άρχισε να αιμορραγεί. Ανάμεσα στο 1560 και το 1600, η χωρητικότητα του βενετσιάνικου εμπορικού στόλου μειώθηκε κατά 50%. Το 1560 ξεκίνησε μια τραπεζική κρίση που κράτησε μέχρι τη δεκαετία του 1580. Ηταν μια συνολική κατάρρευση και μέχρι το 1584 όλες οι ιδιωτικές τράπεζες της Βενετίας είχαν κατεβάσει ρολά.

Την ίδια εποχή, η έκρηξη των υπερπόντιων ταξιδιών διαμόρφωσε μια νέα στρατηγική πραγματικότητα. Ενας μικρός αλλά όχι ασήμαντος αριθμός Ευρωπαίων άρχισε να μεταναστεύει –και ιδιαίτερα στον Νέο Κόσμο (στο δυτικό ημισφαίριο)– ελπίζοντας να ξεφύγει από τις παλιές ολιγαρχίες του κόσμου της Δύσης. Η Βενετία δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει τις ολιγαρχίες του παλιού κόσμου στην προσπάθειά της να επιβάλει μια παγκόσμια θαλάσσια αυτοκρατορία.

Ηταν η ιδέα της Αναγέννησης, σε συνδυασμό με τις πρωτάκουστες επιστημονικές και τεχνολογικές προόδους, και η ιδέα της Κοινοπολιτείας, που δεν μπόρεσε να ξεπεράσει. Η μηδενική ανάπτυξη της φεουδαρχίας είχε πεθάνει για πάντα. Παρά το βενετσιάνικο αιματοκύλισμα και τις ίντριγκες, η πρόοδος προχωρούσε και μερικοί στη Βενετία είχαν καταλάβει ότι οι νέες ιδέες της επιστημονικής προόδου και της εθνικής κυριότητας δεν ήταν δυνατόν να αναχαιτιστούν από τα βασανιστήρια της Ιεράς Εξέτασης. Χρειαζόταν μια νέα πορεία, που πραγματοποιούνταν κατά τη διάρκεια πολλών δεκαετιών, με τη σημαντική συμβολή της Ιταλίας, της Φλάνδρας, της Ισπανίας και άλλων, και τελικά τη δημιουργία ενός νέου μοντέλου που ξεκινούσε από την ίδια τη Βενετία.

Το 1613, έπειτα από απαίτηση της ίδιας της Βενετσιάνικης Γερουσίας, ο μοναχός Paolo Sarpi² συνέγραψε την «Ιστορία της Ιεράς Εξέτασης». Τρία χρόνια μετά, εκδόθηκε το σπουδαιότερο έργο τού Sarpi, η «Ιστορία του Συμβουλίου του Τρεντ». Μέσω αυτών των δύο κειμένων, που εκδόθηκαν όταν ο Sarpi ήταν ο επικεφαλής σύμβουλος της βενετσιάνικης κυβέρνησης, ο ίδιος ανακοίνωσε στην οικουμένη ότι η συμμαχία της Βενετίας με την Ισπανία και το Βατικανό είχε αποδυναμωθεί οριστικά.

Ηδη από το 1606, ο Sarpi είχε κατευθύνει την κυβέρνηση της Βενετίας σε μια ανοιχτή αντιπαράθεση με τη Ρώμη, εξαιτίας της εμμονής των παπικών στα εκκλησιαστικά δικαιώματα της Βενετίας. Στο αποκορύφωμα αυτής της κρίσης, ο Πάπας Παύλος V εξέδωσε μια απόφαση του Παπικού Συμβουλίου, σύμφωνα με την οποία αφόριζε τον Δόγη της Βενετίας, τη Γερουσία και όλους τους κατοίκους της Βενετίας. Λίγο μετά, εξέδωσε μία επίκριση³ αφορίζοντας τον Sarpi για ακόμα μία φορά. Επιπλέον, ο Πάπας εξέδωσε μία επίκριση εναντίον της πόλης της Βενετίας, που ήταν σε ισχύ μέχρι και το 1609.

Οταν η Βενετία αρνήθηκε να ενδώσει, το Βατικανό έστειλε πληρωμένους δολοφόνους στην πόλη, που επιτέθηκαν στον Sarpi χτυπώντας τον στον λαιμό και στο κεφάλι, αφήνοντάς τον ημιθανή. Ο Sarpi ανέρρωσε, αλλά η Βενετία ακολούθησε τη νέα της πολιτική. Κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1570, ένα κόμμα αναδύθηκε στη Βενετία επιχειρώντας να αλλάξει την πορεία της. Ηταν το κόμμα των Giovani (των νεαρών), που το 1582 κατάφεραν να εξουδετερώσουν την εξουσία του Συμβουλίου των 10 και εξανάγκασαν τη βενετσιάνικη ολιγαρχία να επαναφέρει τον έλεγχο της πολιτικής στη Γερουσία, την οποία ήλεγχαν οι Giovani, που ήταν καταπιεσμένοι ξεβράκωτοι (sans culotte) ριζοσπαστικοί επαναστάτες.

1. Ναυμαχία της Ναυπάκτου, στις 7 Οκτωβρίου 1571. Σημαντικότατη ναυμαχία, μετά εκείνην της Σαλαμίνας. Ηθικός αυτουργός ήταν ο Πάπας Πίος ο Ε’, εναντίον της επεκτατικής πολιτικής των Οθωμανών. Συνασπισμός Ισπανίας, Βενετίας, Γένουας, Παπικού κράτους, Σαβοΐας, Μάλτας και άλλων μικρότερων πόλεων, με 210 γαλέρες, 3 φρεγάτες, 24 πλοία μεταφοράς, με 38.000 άνδρες (από τους οποίους 15.000 ήταν Ελληνες από τα Ιόνια νησιά). Ο οθωμανικός στόλος ήταν κωπηλατικός, ενώ οι Δυτικοί χρησιμοποιούσαν ιστιοφόρα. Κράτησε μόνο μία ημέρα. Εκεί έχασε το αριστερό χέρι του ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες, δημιουργός του «Δον Κιχώτη». Βλέπε https://www.sansimera.gr/articles/318.

2. Paolo Sarpi, 1552-1623. Βενετσιάνος ιστορικός, επιστήμονας, ανώτερος κληρικός, δημόσιο πρόσωπο, δικηγόρος του κανονικού δικαίου της Δημοκρατίας της Βενετίας. Ελευθερόφρων και ίσως κρυπτο-προτεστάντης, φίλος και υποστηρικτής του Γαλιλαίου, οπαδός του Κοπέρνικου.

3. Επίκριση, μομφή, ψόγος, αποδοκιμασία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Αφορά ένα ή περισσότερα πρόσωπα σε μια περιοχή.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών