Τι σημαίνει συλλογικό τραύμα; Πώς βιώνεται από τα ίδια τα θύματα και από τις επόμενες γενιές; Τι ρόλο διαδραματίζει το διαδίκτυο στη συλλογική μνήμη; Πώς διαχειρίζεται η πολιτεία το συλλογικό τραύμα; Είναι εφικτή η επούλωσή του;
«Πλέον ο όρος του συλλογικού τραύματος κυριαρχεί παντού, από τη λογοτεχνία μέχρι τις σειρές του Netflix. Η διάσταση της κακοποίησης που μέχρι πρότινος παρέμενε στο περιθώριο αποκτά διαφορετική υπόσταση. Αυτό λειτουργεί θετικά από τη στιγμή που αναγνωρίζουμε τη σπουδαιότητα των συγκεκριμένων εμπειριών, οι οποίες παύουν να αποτελούν αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση.
Ωστόσο, η διασταλτική χρήση τέτοιων όρων χάριν ευκολίας εμποδίζει τη δυνατότητα σύνθετης σκέψης, εφόσον συχνά η χρήση τους ενδέχεται να συγκαλύπτει πολύπλοκες καταστάσεις» διευκρινίζει ο Χάρης Εξερτζόγλου, διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, διδάσκων Κοινωνική και Πολιτισμική Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
«Το συλλογικό τραύμα αποτελεί μια μορφή μνήμης την οποία μοιράζονται αριθμητικά πολλοί άνθρωποι. Μπορεί να αφορά μια οικογένεια, μια τοπική κοινωνία αλλά και ένα ολόκληρο έθνος. Δεν σχετίζεται απαραίτητα με κάποιο προσωπικό βίωμα και μεταφέρεται στις επόμενες γενιές μέσω μνημονικών πρακτικών».
● Η συσσωρευμένη και διαδοχική βίωση εθνικών τραγωδιών, όπως το δυστύχημα στα Τέμπη, οι θανατηφόρες πυρκαγιές στον Εβρο, οι πλημμύρες στη Θεσσαλία ή ακόμη η πανδημία του κορονοϊού, θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα εθνικό συλλογικό τραύμα;
Τα δυστυχήματα και οι φυσικές καταστροφές είναι δύσκολο να μετασχηματιστούν σε συλλογικό τραύμα. Τα πρόσφατα πλημμυρικά φαινόμενα στη Θεσσαλία δεν είναι πρωτοφανή. Το 1955 είχε προκληθεί μια αντίστοιχη θεομηνία που κόστισε τη ζωή αρκετών ανθρώπων, χωρίς ωστόσο να έχει εγγραφεί στη συλλογική μνήμη της κοινότητας ως τραύμα. Επίσης, τέτοιου είδους εθνικές τραγωδίες δεν αφορούν αποκλειστικά την Ελλάδα. Φέτος στον Καναδά περισσότερα από 130 εκατ. στρέμματα έγιναν στάχτη και χιλιάδες πολίτες εγκατέλειψαν τα σπίτια τους. Μια τέτοια καταστροφή δεν μπορεί αυτόματα να μεταφραστεί σε συλλογικό τραύμα και συνεπώς σε ζήτημα διαμόρφωσης ταυτότητας. Από την άλλη πλευρά, η πανδημία του Covid-19 αποτελεί μια πρωτόγνωρη εμπειρία, καθώς η τελευταία πανδημία που έπληξε την ανθρωπότητα ήταν η ισπανική γρίπη, το 1910. Στην προκειμένη περίπτωση υφίσταται η υπόθεση της ύπαρξης συλλογικού τραύματος από τη στιγμή που ο όγκος των θανόντων ήταν εξαιρετικά μεγάλος. Αυτό βέβαια παραμένει ένα ανοικτό ζήτημα.
● Ποιο είναι το πιο πρόσφατο εθνικό συλλογικό τραύμα;
Σίγουρα αυτό του εμφύλιου πολέμου και αφορά κυρίως την πλευρά των ηττημένων, οι οποίοι υπέστησαν τις βαριές συνέπειες μια απρόσμενης ήττας. Ακόμη και εάν δεν τις βίωσαν όλοι με τον ίδιο τρόπο, αυτό το συμβάν αποτέλεσε τη βάση για τη δημιουργία και τη διαχείριση μιας αναγκαίας και αναντικατάστατης ταυτότητας. Το συγκεκριμένο τραύμα περιβάλλεται από πολιτική και συλλογική βαρύτητα, γεγονός που συνέβαλε στην εξέλιξή του σε διαγενεακό τραύμα, μεταφερόμενο σε ανθρώπους που δεν διέθεταν κάποια αντίστοιχη βιωμένη εμπειρία.
● Πώς διαχειρίζονται το συλλογικό τραύμα τα άτομα που το έχουν βιώσει;
Οσοι υποβάλλονται σε μια τραυματική εμπειρία συνήθως επιδιώκουν την επαφή με τη λήθη για λόγους επιβίωσης. Για παράδειγμα οι Εβραίοι απέφευγαν να μιλούν στα παιδιά τους για την τραυματική εμπειρία από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, επιδιώκοντας την επιστροφή σε κάποιου είδους κανονικότητα. Βέβαια το τραύμα, όταν δεν εκφράζεται με λόγια, εκδηλώνεται εξωλεκτικά, ακόμη και μέσα από σιωπές. Συνεπώς, η διαχείριση του τραύματος αποτελεί υπόθεση κυρίως των επόμενων γενεών.
● Πώς αντιλαμβάνεται η νέα γενιά τα συλλογικά τραύματα του παρελθόντος;
Γεγονότα όπως η Μικρασιατική Καταστροφή και ο εμφύλιος πόλεμος συμπεριλαμβάνονται στα ακούσματά τους. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι τους προσδίδουν κάποια ιδιαίτερη σημασία. Η διαγενεακή μεταβίβαση άλλωστε δεν είναι ούτε καθολική ούτε γραμμική. Η μεταφορά του τραύματος δεν λαμβάνει τη μορφή ενός ολοκληρωμένου αφηγήματος. Δεν μπορούμε όμως να παραβλέψουμε την ύπαρξη συγκεκριμένων κοινοτήτων οι οποίες οργανώνουν συστηματικά τη διαχείριση της μνήμης, μεταφέροντας και προβάλλοντας τα γεγονότα σε άτομα νεαρότερης ηλικίας. Αυτά τα νεαρά άτομα αποκτούν ισχυρή σχέση με το παρελθόν και μεταβολίζουν διαφορετικά τα συλλογικά τραύματα.
● Τι ρόλο διαδραματίζει το διαδίκτυο στη συλλογική μνήμη;
Το διαδίκτυο αποτελεί μια νέα μορφή επικοινωνίας, με χαρακτηριστικά που οικοδομούν ένα είδος δημόσιας ιστορίας, η οποία δεν εμπεριέχει καμία από τις δεσμεύσεις της ακαδημαϊκής. Εντός του διαδικτυακού ιστού παρατηρείται μια διάχυτη πρωτοβουλία ατόμων που μοιράζονται τις εμπειρίες και τις μνήμες τους λιγότερο ή περισσότερο καλόπιστα. Ο ρόλος του διαδικτύου παραμένει ένα ανοικτό ζήτημα στη διαχείριση του συλλογικού τραύματος εφόσον δεν υπάρχουν περιορισμοί και κανόνες στην αναπαραγωγή των διαστάσεών του.
● Πώς εξηγείται η ξενοφοβική στάση κάποιων Ελλήνων μεταναστών απέναντι στους σύγχρονους αλλοδαπούς μετανάστες;
Οι άνθρωποι αυτοί από τη σημερινή τους θέση προβάλλουν μια επιτυχημένη ταυτότητα μετανάστη, ο οποίος εργάστηκε σκληρά, απέκτησε περιουσία και κατάφερε να μορφώσει τα παιδιά του. Επομένως, η μετανάστευση έχει συνδεθεί με μια μεταγενέστερη ταυτότητα και κάθε σχήμα το οποίο δεν ανταποκρίνεται σε αυτό που έχουν βιώσει οι ίδιοι θεωρείται καθόλα ξένο και ύποπτο.
● Με ποιον τρόπο η πολιτεία συνήθως διαχειρίζεται τα συλλογικά τραύματα;
Αναφορικά με τη Μικρασιατική Καταστροφή, η πολιτεία ανέλαβε κεντρικές δεσμεύσεις απέναντι στο συλλογικό τραύμα, αφότου υπήρξε μια διακομματική αποδοχή και υιοθέτηση του αφηγήματος της γενοκτονίας από το ελληνικό Κοινοβούλιο, κυρίως μετά το 1970. Τότε το ελληνικό κράτος ενίσχυσε και συνέβαλε ποικιλοτρόπως στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης. Το παράδειγμα του Εμφυλίου ωστόσο είναι πιο σύνθετο. Η πολιτεία διαχρονικά μετατοπιζόταν απέναντι στο συγκεκριμένο συλλογικό τραύμα. Από τον στιγματισμό των ηττημένων, πέρασε στην αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, κλείνοντας στα τέλη της δεκαετίας του ’90 το κεφάλαιο του Εμφυλίου. Η πολιτεία δεν πρόκειται να αναγνωρίσει όλα τα τραγικά γεγονότα ως συλλογικά τραύματα και αυτό καθορίζεται από πολιτικούς παράγοντες.
● Επουλώνονται τα συλλογικά τραύματα;
Τα συλλογικά τραύματα θα μπορούσαν να επουλωθούν εάν το θέλαμε. Αυτό δεν έχει συμβεί γιατί η διαχείρισή τους αποτελεί μία διάσταση ταυτότητας την οποία συνήθως δεν επιθυμούμε να αποβάλουμε. Το συλλογικό τραύμα υπάρχει για να μείνει. Ο τρόπος που θα το διαχειριστούν οι επόμενες γενιές είναι μια άλλη υπόθεση. Πιθανόν να διαγραφεί κάποια στιγμή. Η έμφαση όμως στο συλλογικό τραύμα, ακόμη και εάν δεν μας αφορά άμεσα, αποτελεί πολιτική επιλογή.
