«Βαρύτερα απ’ τα σίδερα είναι τα μαύρα ρούχα/γιατί τα φόρεσα κι εγώ με μιαν αγάπη που ‘χα Ετούτα είναι τα βάσανα κι όχι τα περασμένα/που ανοίξανε παλιές πληγές και στάζουν μαύρο αίμα».
Πρόκειται για την «αμερικανική» εκδοχή του τραγουδιού «Μπουρνοβαλιός μανές», ενός από τους πέντε αγαπημένους αμανέδες των Σμυρνιωτών (μαζί με τους «Τζιβαέρι», «Ταμπαχανιώτικος», «Ανταμαμάν ή Γαλατά» και «Σμυρναίικο μινόρε»). Το χωριό Μπουρνόβας βρίσκεται έξω από τη Σμύρνη. Η Μαρίκα Παπαγκίκα, η σπουδαία Μαρίκα Παπαγκίκα, το τραγούδησε και μάλιστα το ηχογράφησε στην αμερικανική Columbia, τον Απρίλιο του 1927. Μαζί με τους μουσικούς της: Αλέξη Ζούμπα (βιολί), Μάρκο Σιφνιό (τσέλο), Κώστα Παπαγκίκα (τσίμπαλο).
Ο Κώστας (Γκας) Παπαγκίκας ήταν ο άντρας της. Η ίδια γεννήθηκε στην Κω, το 1890. Κατσόρη την έλεγαν. Στην Αλεξάνδρεια πήγε στα 23 της και δύο χρόνια μετά έφυγε μαζί με τον άντρα της και 40 (μόνο!) δολάρια στην τσέπη για την Αμερική. Το 1915 έφτασαν εκεί και μέσα σε μόλις ελάχιστα χρόνια κατάφεραν όχι μόνο να γίνουν διάσημοι -η Μαρίκα δηλαδή, καθώς αυτή ήταν η ντίβα, η λαϊκή, η τραγουδίστρια που μπορούσε να ερμηνεύσει από άριες έως τα πιο βαριά χασικλίδικα- αλλά και να δημιουργήσουν ένα από τα μεγαλύτερα νυχτερινά κέντρα στη Νέα Υόρκη, που σημείωσε τεράστια επιτυχία και δεν υπήρχαν μουσικοί εγνωσμένης αξίας, μετανάστες απ’ όπου Γης, φυσικά Ελληνες, και τραγουδιστές και τραγουδίστριες, παραγωγοί και καλλιτέχνες της εποχής που να μην το ξέρουν και να μην είχαν πάει: το πρώτο καφέ αμάν της Νέας Υόρκης, το «Marika’s», στο νούμερο 215W της 34ης Οδού κοντά στην 8η Λεωφόρο.
«Σπουδαία γυναίκα ήταν η Μαρίκα. Και τεράστια ερμηνεύτρια!», μας λέει η Φένια Παπαδόδημα. Η μια σπουδαία γυναίκα συναντά την άλλη, καθώς μόνο τυχαία δεν είναι η Φένια. Εχοντας ολοκληρώσει θεατρικές σπουδές στην Ανώτατη Εθνική Δραματική Σχολή της Γαλλίας (Conservatoire CNSAD – Παρίσι), στην οποία επιλέχθηκε να φοιτήσει με άλλες οκτώ Γαλλίδες ανάμεσα σε χίλιους διαγωνιζόμενους, συνέχισε παράλληλα με σπουδές στο λυρικό τραγούδι, στο ινδικό καρνατικό τραγούδι, την αφρικανική άρπα (n’goni), τον φωνητικό αυτοσχεδιασμό, έχει συνεργαστεί με σημαντικούς μουσικούς της τζαζ σκηνής στη Νέα Υόρκη, έχει σκηνοθετήσει ντοκιμαντέρ και μουσικοθεατρικές παραστάσεις.
Ετσι και τώρα: η Φένια Παπαδόδημα ξεκινάει αύριο την παράσταση που «έχτισε» πάνω σε δύο ασύγκριτες καλλιτέχνιδες με παράλληλες ζωές. Το «Marika’s dream» είναι ένας καταιγιστικός μονόλογος, γεμάτος ζωντανές μουσικές ερμηνείες, ανάμεσα στη Μαρίκα Παπαγκίκα και την Μπίλι Χόλιντεϊ. «Η Μπίλι ήταν ακόμη μια άγνωστη τραγουδίστρια όταν η Μαρίκα μεσουρανούσε στη Νέα Υόρκη. Το 1929 η Μπίλι έκανε την πρώτη της οντισιόν στο Χάρλεμ, ενώ το “Marika’s” ήταν ήδη διάσημο στέκι», μας λέει η κ. Παπαδόδημα. «Το να δημιουργήσουν δύο πάμφτωχοι Ελληνες μετανάστες ένα τέτοιο κλαμπ ήταν πρωτοφανές για την εποχή. Κι όμως, η Μαρίκα όχι μόνο το κατάφερε, αλλά έφερε στη μουσική σκηνή μιας μεγαλούπολης όπως η Νέα Υόρκη όλους τους σμυρναίικους αμανέδες και τα ελληνικά ρεμπέτικα, τα ηχογράφησε κιόλας στην ιστορική Columbia και έγινε πρώτο όνομα στην πόλη. Η Μπίλι δεν ξέρουμε αν μπόρεσε ποτέ να πάει στο “Marika’s”, καθώς ήταν μαύρη και όπως έχει πει και η ίδια, “ούτε μισή ώρα δεν απέχει το Χάρλεμ από το Μανχάταν κι όμως μου πήρε δέκα χρόνια για να τραγουδήσω εκεί!”.
»Το ότι μια Ελληνίδα μετανάστρια είχε το δικό της κλαμπ, με το όνομά της, ήταν απίστευτο. Μία ματιά να ρίξει κάποιος στις διαφημίσεις στα έντυπα της εποχής, καταλαβαίνει πως η Μαρίκα Παπαγκίκα, με το κλαμπ και τις ηχογραφήσεις της, είχε αφήσει εποχή στη Νέα Υόρκη. Ηταν, να φανταστείτε, τόσο διάσημη όσο και ο τζαζίστας σταρ Jelly Roll Morton. Η ίδια δεν έκανε ποτέ παιδιά και δεν γύρισε ποτέ πια στην Ελλάδα. Οπότε κανείς δεν την ήξερε στη χώρα μας. Παρότι είχε σπουδαία διαδρομή στο πάλκο και στη δισκογραφία, παρότι κυκλοφόρησε πολλούς δίσκους με την Columbia και έγινε το χρυσό ελληνικό όνομα στην περίφημη αμερικανική Jazz Age μέχρι το κραχ του 1929, οπότε και καταστράφηκε οικονομικά, στην Ελλάδα το μουσικό της ρεπερτόριο έγινε ευρέως γνωστό μόλις και μετά βίας τη δεκαετία του ‘70. Το 2005 στη Βαλτιμόρη, ένας λάτρης της μουσικής και συλλέκτης, ο Ιαν Ναγκόσκι, παίρνει από κάποιους παλιατζήδες για 5 δολάρια ένα χαρτόκουτο με παλιά δισκάκια – αυτοί οι δίσκοι σήμερα θα πωλούνταν χιλιάδες δολάρια ο ένας. Μέσα στο χαρτόκουτο ήταν και 8 δίσκοι της Παπαγκίκα, μεταξύ των οποίων και η ηχογράφηση «Σμυρναίικο μινόρε». Από εκεί το βρήκε αργότερα ο δικός μας σπουδαίος της μουσικής Παναγιώτης Κουνάδης, που είναι ο μόνος που έχει γράψει για τη ζωή και το έργο της Παπαγκίκα σε βιβλίο (σ.σ.: «Τα Ρεμπέτικα») και τη γνώρισε ουσιαστικά στο ελληνικό κοινό… Η Παπαγκίκα έζησε την άνοδο του σοσιαλισμού στις ΗΠΑ, τον πόνο των μεταναστών, την ποτοαπαγόρευση, το κραχ και πέθανε το 1943 στη Νέα Υόρκη. Ο Κουνάδης κάνει ακόμα έρευνες, καθώς δεν ξέρουμε καν αν υπάρχουν συγγενείς της. Κι εγώ, εμείς κάνουμε μια «συναυλία» ουσιαστικά για τη μεγάλη αυτή μουσική προσωπικότητα, ως έναν διάλογο με την Μπίλι Χόλιντεϊ. Γιατί μόνο σε αυτό το «μαζί» μπορούμε να συν-κινηθούμε. Και η Μαρίκα τον είχε αυτόν τον τρόπο προσέγγισης, που ερχόταν από τη βυζαντινή ακόμα περίοδο. Ο Γιώργος Κατσαρός έχει πει το πιο σωστό: πως η φωνή της Παπαγκίκα «θυμίζει την πρώτη κραυγή του ανθρώπου»!».
ℹ️ 3, 4/11 καθώς και 10, 11 και 18/11 στις 21.00, στο θέατρο «Μικρό Γκλόρια» (Ιπποκράτους 7, τηλ. 2103642334). Κείμενο-ερμηνεία-τραγούδι: Φένια Παπαδόδημα. Παίζουν οι μουσικοί: Παναγιώτης Βέργος (σαντούρι), Γιώργος Μικρός (πιάνο), Γιώργος Παλαμιώτης (ηλεκτρικό μπάσο). Προπώληση: https://www.ticketservices.gr/event/marikas-dream
