Σε ένα παλιό άρθρο μου, με τίτλο «Πολιτισμός και πολιτική στην κρίση», κάπου ανέφερα ότι «η κρίση του ελληνικού πολιτισμού είναι και εσωτερική κρίση πολιτικού προσανατολισμού, ενώ η κρίση της πολιτικής είναι και κρίση πολιτισμικής συνείδησης». Και όταν μιλώ για κρίση του ελληνικού πολιτισμού, δεν αναφέρομαι μόνο σε ένα προϊόν πολιτισμού χαμηλής στάθμης που κυκλοφορεί στις μέρες μας (υπάρχουν φυσικά και οι εξαιρέσεις), από το θέατρο ή τον κινηματογράφο, τις εικαστικές τέχνες ή την έκδοση καλών λογοτεχνικών βιβλίων, τα προγράμματα της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου, το τραγούδι ή τον χορό και τόσα άλλα που αντικατοπτρίζονται σε πολιτικούς χώρους, οι οποίοι χωλαίνουν και από την έλλειψη αναζητήσεων και προβληματισμού προς αυτή την κατεύθυνση.
Ο πολιτισμός και η πολιτική είναι δύο πεδία στενά δεμένα μεταξύ τους και ειδικά για τους προοδευτικούς ανθρώπους -από παράδοση και από συνειδητή ιδεολογική τοποθέτηση- σημαίνουν ταύτιση και αλληλεξάρτηση. Βέβαια, δεν ισχυρίζομαι ότι οι προοδευτικοί άνθρωποι έχουν λύσει κάθε πολιτισμικό τους πρόβλημα: ο λόγος τους π.χ. (και ο λόγος είναι προϊόν πολιτισμού) παρουσιάζει κενά στο περιεχόμενο, στην έκφρασή του, σε πολλές περιπτώσεις δεν έχει καν ανανεωθεί σε σύγκριση με έναν λόγο περασμένων δεκαετιών.
Θα πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να εξετάσουμε μια ολόκληρη πολιτισμική παράδοση που βρίσκεται σήμερα σε κρίση. Και αναφέρομαι φυσικά στις ιδέες και τις πράξεις που αποτελούν το «συγκεκριμένο» του πολιτισμού. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ο πολιτισμός δεν διαιρείται σε κόμματα και σε επιστημονικές περιοχές, ο πολιτισμός είναι κάτι που ακόμη και υποσυνείδητα υπάρχει μέσα μας, έστω κι αν καμιά φορά φοράει φορεσιές που δεν του αρμόζουν.
Πολλές φορές αναρωτιέμαι αν θα ήταν δυνατή σήμερα, σε εποχές βαθιάς κρίσης και ύφεσης, μια μεγάλη συζήτηση με ιδεολογικό, ιστορικό, πολιτικό χαρακτήρα γύρω από τα μεγάλα προβλήματα της κοινωνίας, για τις προοπτικές και τις σχέσεις τους με την οικονομία, τη δημοκρατία, τον πολιτισμό, αν θα ήταν δυνατή λοιπόν χωρίς την ανάπτυξη ενός κριτικού πολιτισμικού και πολιτικού λόγου. Ειλικρινά μου φαίνεται αδύνατο. Ο διάλογος είναι εποικοδομητικός όταν δεν έχει τον φόβο να βάζει ερωτήματα κι ας μην μπορεί να τα απαντήσει άμεσα. Η διαλεκτική των ιδεών και των πράξεων -δηλαδή η ίδια η ζωή- θ’ απαντήσει σ’ αυτά αργά ή γρήγορα.
