«“Ο πόλεμος των κουμπιών” (του τηλεχειριστηρίου) – Περί της ευφυούς βίας»

1. Στη μεταψυχροπολεμική περίοδο ο «πόλεμος» έχει πλήρως μετασχηματιστεί. Στον Α’ πόλεμο του Κόλπου (1991), για παράδειγμα, μια πολυεθνική δύναμη κρούσης με επικεφαλής την υπερδύναμη της περιόδου, τις ΗΠΑ, για εβδομάδες σφυροκόπησε στρατηγικούς στόχους του αντιπάλου, χωρίς όμως ο τελευταίος να μπορεί να αντιδράσει έστω στοιχειωδώς. Η υφή του συγκεκριμένου «πολέμου» ανταποκρινόταν απόλυτα σε αυτό που οι Τόφλερ περιέγραψαν ως σύγκρουση μεταξύ μιας δύναμης του τρίτου (οπλικά συστήματα της μικροηλεκτρονικής «επανάστασης») και μιας του δεύτερου (στρατιωτικός εξοπλισμός της βιομηχανικής περιόδου) κύματος. Η ίδια εικόνα στρατιωτικών επιχειρήσεων επαναλήφθηκε και στη συνέχεια: Κόσοβο (1999), Αφγανιστάν (2001), Β’ Ιράκ (2003), Λιβύη (2011)…

Από την άλλη πλευρά φάνηκε ότι η τεχνολογική υπεροχή αντισταθμίστηκε από την «ευρηματική» μετατροπή των «όπλων» του πρώτου κύματος (έναν σουγιά) σε αντίστοιχα του τρίτου με τη διαμεσολάβηση ωστόσο της ανθρώπινης ζωής. Κορυφαίο εν προκειμένω παράδειγμα, οι τρομοκρατικές επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους.

Γενικότερα παρατηρείται ότι στον πλανήτη οι ένοπλες συγκρούσεις παίρνουν νέα χαρακτηριστικά υπό την πίεση που ασκούν τρεις παράγοντες: (*) τα αίτια (με επίκεντρο τον αγοραίο ανταγωνισμό), (*) τα χρησιμοποιούμενα οπλικά συστήματα, (*) τα υποκείμενα άσκησης βίας.

Η περίπτωση της Ουκρανίας επιβεβαιώνει τον ρόλο των προαναφερόμενων παραγόντων στη διαμόρφωση των μεταψυχροπολεμικών συγκρούσεων στον βαθμό που: (*) αποσκοπούσε στον επαναπροσδιορισμό των γεωπολιτικών σφαιρών επιρροής, (*) έγινε χρήση καινοτόμων εξοπλισμών (μη επανδρωμένα αεροσκάφη), (*) συμμετείχαν, εκατέρωθεν, περισσότερο ή λιγότερο οργανωμένες ομάδες μισθοφόρων.

Πρώτο συμπέρασμα: Παρουσιάζοντας σειρά νέων χαρακτηριστικών ο μεταψυχροπολεμικός «πόλεμος» αποδίδεται καλύτερα με τον όρο γεωπολιτική βία.

2. Η υφή της γεωπολιτικής βίας διαμορφώνεται ακόμα πιο έντονα από έναν επιπρόσθετο ξεχωριστό παράγοντα, αποτέλεσμα των τεχνολογικών καινοτομιών. Πρόκειται για τον μετασχηματισμό της βίας σε οπτικοποιημένη πληροφορία. Και πάλι ο Α’ «πόλεμος» του Κόλπου υπήρξε το πρότυπο, όταν η παγκόσμια κοινωνία παρακολουθούσε τις αεροπορικές επιχειρήσεις της 16ης Ιανουαρίου 1991 σε απευθείας μετάδοση. Ας θυμηθούμε ότι απευθείας μεταδόθηκε και η σύγκρουση του δεύτερου αεροσκάφους στον πύργο. Ενώ δεν μπορεί να ξεχαστεί η εικόνα των αποκεφαλισμών (κυρίως δυτικών) πολιτών από τους τρομοκράτες του ISIS. Σε κάθε περίπτωση η οπτικοποίηση της βίας επηρεάζει την καρδιά και το μυαλό των ανθρώπων, ενώ επηρεάζει βαθιά και τις συνειδήσεις τους.

Δεύτερο συμπέρασμα: Τα διεθνή δίκτυα πληροφόρησης και επικοινωνίας αποτελούν πλέον πομπούς οπτικοποιημένης μετάδοσης της βίας. Αυτού του είδους η πληροφορία έχει καταστεί οργανικό κομμάτι της γεωπολιτικής βίας. Ο κάτοχος της πληροφορίας αναβαθμίζει τη θέση του και εν τέλει την ισχύ του έναντι του αντιπάλου του (ή και του ανταγωνιστή του στο πλαίσιο της αγοραίας ιδεολογίας). Είναι χαρακτηριστικό ότι η αγγλική λέξη «intelligence» σημαίνει πληροφορία αλλά ταυτόχρονα και ευφυΐα. Ητοι, την επέκταση της ευφυΐας χάρη στην πληροφορία. Αν αυτή η σχέση ισχύει στην περίπτωση των πεδίων ανταγωνισμού, άμυνας, ασφάλειας, στην περίπτωση των κοινωνικών σχηματισμών δρα τελείως διαφορετικά, αν όχι αποπροσανατολιστικά, αφού η διάχυση συγκεκριμένων εικόνων βίας γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να συντελεί στον εκφοβισμό των αντιπάλων, στη νομιμοποίηση της κλιμάκωσης της βίας, στη χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Αυτή είναι συνεπώς η έννοια της ευφυούς βίας.

3. Η σύγκρουση Ισραήλ – Χαμάς αποτελεί πρότυπο κλασικού «πολέμου»; Σε ένα πρώτο επίπεδο εμφανίστηκε μια ασύμμετρη στρατιωτική επιχείρηση της Χαμάς κατά αμάχων εντός του Ισραήλ. Δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία ότι η δολοφονική επίθεση εναντίον αμάχων αποτελεί την απόλυτη κτηνωδία απ’ όπου και αν προέρχεται. Δεν υπάρχει ούτε δικαιολογία ούτε νομιμοποίηση. Τελεία. Η είδηση της επιχείρησης συνοδεύτηκε από σκληρές εικόνες της επίθεσης της Χαμάς. Η φρίκη της άσκησης βίας στις οθόνες, που συγκλόνισε την παγκόσμια κοινή γνώμη, συνοδεύτηκε και από το αίτημα για άσκηση του δικαιώματος στην αυτοάμυνα. Η διάχυση των εικόνων βίας κατέστη ευφυής βία, που δικαιολογούσε την κλιμάκωση της βίας και που τελικά νομιμοποίησε μια επίσης ασύμμετρη στρατιωτική επιχείρηση ενάντια στην πυκνοκατοικημένη Γάζα από τον ισραηλινό στρατό. Μάλιστα όσοι γλίτωσαν από τους βομβαρδισμούς αντιμετώπισαν τον αργό θάνατο των παντός τύπου στερήσεων. Αυτό όμως δεν είναι πόλεμος. Είναι γεωπολιτική βία. Ο σκοτεινός ρόλος της ευφυούς βίας στη μονόπλευρη αντίδραση των κοινωνιών και άρα στην κλιμάκωση της βίας εντοπίζεται εν προκειμένω σε τρία στοιχεία: (-) Η παγκόσμια διάχυση των εικόνων συνοδεύτηκε και από σενάρια αγριοτήτων από την πλευρά της Χαμάς που προκάλεσαν σύγκρυο, πριν διαψευστούν ως fake news. (-) Η στρατιωτική επίθεση της Χαμάς καταδικάστηκε από τους πάντες και σωστά. Ταυτόχρονα όμως παρουσιάστηκε ως να ήταν η εναρκτήρια πράξη του δράματος, παραβλέποντας και παρακάμπτοντας τη βία, τις διώξεις, την καταπίεση που υφίστανται οι Παλαιστίνιοι τα τελευταία χρόνια, κάτι που προκαλεί ακόμα και την αντίδραση του ισραηλινού κινήματος ειρήνης. (-) Η συντριπτική ασύμμετρη βία ενάντια στους αμάχους της Λωρίδας της Γάζας εμφανίστηκε ως μια πράξη αυτοάμυνας, αποκρύπτοντας έτσι τον επιθετικό χαρακτήρα της.

Παραφράζοντας τη γνωστή έκφραση θα υποστηρίζαμε ότι η ευφυής βία καταγράφεται εν προκειμένω από τους νικητές. Μπορεί με αυτόν τον τρόπο να αναπαράγονται τα κυρίαρχα συμφέροντα, όμως ταυτόχρονα αυξάνονται τα αθώα θύματα στις εκατέρωθεν κοινωνίες.

*Διδάκτορας του Πανεπιστημίου Paris IX-Dauphine