Για ένα ακόμα καλοκαίρι βιώνουμε την δυσκολία του κρατικού μηχανισμού να ανταποκριθεί στη λαίλαπα των δασικών και περιαστικών πυρκαγιών, παρόλη την συσσωρευμένη πρόσφατη εμπειρία. Ανάλυση των δεδομένων του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφοριών για Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS) από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (EAA) δείχνουν ότι σε σχέση με το μέσο όρο της τελευταίας 20ετίας, μέχρι τις 30.8.2023 τριπλασιάστηκαν περίπου οι καμένες εκτάσεις, και έφτασαν τα 1.670.000 στρέμματα, ενώ ο αριθμός των μεγάλων πυρκαγιών (έκτασης άνω των 300 στρεμμάτων) μειώθηκε κατά 20%. Έπεται δε ένας δύσκολος χειμώνας με τον κίνδυνο πλημμυρικών φαινομένων να είναι αυξημένος έτι περαιτέρω λόγω ακριβώς της απογύμνωσης των μέχρι πρόσφατα δασικών εκτάσεων, ειδικά αυτών πέριξ του οικιστικού ιστού.
Η παρούσα διοίκηση του EAA ήδη από το 2017 κάνει συντονισμένες και συστηματικές προσπάθειες συνεννόησης και συνεργασίας αρχικά με την αρμόδια Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας και αργότερα και με το αρμόδιο υπουργείο, αλλά εις μάτην. Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι Πολιτεία, Κοινωνία και Επιστημονική κοινότητα θα πρέπει να προετοιμαζόμαστε κάθε χρόνο για περαιτέρω επιβάρυνση των κλιματικών συνθηκών. Τα αποτελέσματα της κλιματικής αποσάθρωσης είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα είναι ένα βήμα μπροστά από εμάς, γεγονός που απαιτεί εκπόνηση στρατηγικού σχεδιασμού λαμβάνοντας υπόψιν τι αναμένουμε να συμβεί στο μέλλον, σύμφωνα και με τα κλιματικά μοντέλα, εξαντλητική προετοιμασία σε όλα τα επίπεδα και φυσικά συνεργασία όλων των φορέων: επιχειρησιακών, επιστημονικών, εκπόνησης πολιτικών, τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης και της κοινωνίας των πολιτών.
Επανερχόμαστε λοιπόν για άλλη μια φορά προσπαθώντας να ενημερώσουμε Πολιτεία και Κοινωνία σχετικά με το «Εθνικό Δίκτυο Έρευνας για την Κλιματική Αλλαγή και τις Επιπτώσεις της – CLIMPACT», μια διεπιστημονική κοινοπραξία που συντονίζει το ΕΑΑ και στην οποία συμμετέχει η πλειονότητα των ακαδημαϊκών και ερευνητικών φορέων της χώρας που σχετίζονται με το θέμα της Κλιματικής Αλλαγής και των συναρτώμενων με αυτή κλιματικών κινδύνων, φυσικών καταστροφών και κοινωνικο-οικονομικών επιπτώσεων. Το CLIMPACT λοιπόν μπαίνει φέτος στη 2 η φάση υλοποίησης και ανάπτυξης του, δυστυχώς σε μια περίοδο έντασης της κλιματικής αποσάθρωσης σε παγκόσμιο επίπεδο με σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, στην ανθρώπινη υγεία και στην οικονομία.
Ας σημειωθεί ότι το διάστημα 1980-2021 προκλήθηκαν περίπου 160.000 θάνατοι μόνο από καύσωνες στην ΕΕ, ενώ οι ζημιές στις υποδομές που αποδίδονται στα ακραία κλιματικά φαινόμενα υπολογίζονται ότι κοστίζουν στην ΕΕ πάνω από 12 δισεκατομμύρια ευρώ ανά έτος. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η πρόσφατα εκδοθείσα ετήσια έκθεση 2022 της υπηρεσίας Κλιματικής Αλλαγής Copernicus (C3S), που υλοποιείται για λογαριασμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 2022 ήταν η δεύτερη θερμότερη χρονιά που έχει καταγραφεί στην Ευρώπη ενώ το καλοκαίρι του 2022 ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί, με 1,4°C πάνω από το μέσο όρο. Παράλληλα και η μέση θερμοκρασία της επιφάνειας στις θάλασσες της Ευρώπης ήταν το 2022 η θερμότερη που έχει καταγραφεί Σε πολλές περιοχές της Ευρώπης η θερμοκρασία έσπασε κάθε ρεκόρ αύξησης, όπως πχ. στο Λονδίνο, που για πρώτη φορά στην καταγεγραμμένη ιστορία έφτασε τους 40 βαθμούς Κελσίου τον Ιούλιο του 2022. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η Ευρώπη, και ιδιαίτερα η Μεσόγειος, υφίσταται με μεγαλύτερη ένταση τα αποτελέσματα της Κλιματικής Αλλαγής (ΚΑ) από ότι οι περισσότερες περιοχές του πλανήτη. Στην Εικόνα 1 παρουσιάζεται η θερμοκρασιακή ανωμαλία κατά το 2022, δηλαδή η συγκριτική διαφοροποίηση της θερμοκρασίας στις διαφορετικές περιοχές του πλανήτη σε σχέση με τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020.
Δυστυχώς και τα πρόσφατα δεδομένα του 2023 δείχνουν ότι βαδίζουμε στο να σπάσουμε και φέτος το ρεκόρ θερμοκρασίας σε παγκόσμιο επίπεδο αλλά και στη Μεσόγειο. Ανάλυση των δεδομένων του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (Copernicus ECMWF) και των δεδομένων του Εθνικού Κέντρου Περιβαλλοντικής Πρόγνωσης της Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ (National Oceanic and Atmospheric Administration-NOAA) δείχνουν υπέρβαση των προηγούμενων ορίων της ημερήσιας μέσης παγκόσμιας θερμοκρασία (από το 1940 που διαθέτουμε συστηματικές ημερήσιες μετρήσεις) για όλες τις ημέρες του Ιουλίου και του Αυγούστου 2023. Στην δε Αθήνα, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης (ΙΕΠΒΑ) του ΕΑΑ, ο Ιούλιος 2023 ήταν ο θερμότερος μήνας που έχει καταγραφεί τα τελευταία τουλάχιστον 160 χρόνια όπου υπάρχουν στοιχεία, στην Αθήνα. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά η Δρ. Δήμητρα Φουντά, διευθύντρια ερευνών στο ΙΕΠΒΑ/ΕΑΑ, «Ειδικότερα, με μέση μέγιστη θερμοκρασία 37.1 ο C, μέση θερμοκρασία 24ώρου 31.3 ο C και μέση ελάχιστη (νυχτερινή) θερμοκρασία 27.1 ο C, ο Ιούλιος 2023 κατατάσσεται στην πρώτη θέση καταρρίπτοντας κάθε προηγούμενο ρεκόρ από τα μέσα του 19ου αιώνα. Οι τιμές αυτές είναι κατά 2.5-3.0 βαθμούς υψηλότερες από τις ‘κανονικές’ τιμές της πιο πρόσφατης κλιματικής περιόδου 1991-2020»
Περισσότερες πληροφορίες αναφέρονται στο σχετικό άρθρο του επιστημονικού περιοδικού «Κόσμος» του ΕΑΑ (Αύγουστος 2023) (http://magazine.noa.gr/). Σε αυτό το υπόβαθρο σταδιακής κλιματικής αποσάθρωσης η Ελληνική Επιστημονική κοινότητα, κατανοώντας ότι η ΚΑ ακουμπά όλες τις πτυχές του φυσικού, κοινωνικού και οικονομικού περιβάλλοντος και δραστηριότητας, που επομένως απαιτεί πολυθεματική και διεπιστημονική προσέγγιση, έχει συνασπιστεί στο Δίκτυο CLIMPACT, μια πρωτόγνωρη εμβληματική πρωτοβουλία της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας, σε μια προσπάθεια να συλλέξει, να συνθέσει και να αναπτύξει περαιτέρω την σχετική επιστημονική και ερευνητική δραστηριότητα που συντελείται στην Ελλάδα, ώστε να παρέχει στη Πολιτεία και την Κοινωνία έγκυρη επιστημονική εμπειρογνωμοσύνη, δεδομένα, καινοτόμα εργαλεία και υπηρεσίες για την μετριασμό των αποτελεσμάτων και την προσαρμογή στις νέες συνθήκες Κλιματικής Αλλαγής. Το Δίκτυο CLIMPACT, στο οποίο συναθροίζονται πλέον 22 εθνικοί και 2 Κυπριακοί επιστημονικοί φορείς, δεν έχει ανάλογό του σε άλλες χώρες, προτάθηκε δε τόσο το 2022 όσο και το 2023, από το Ευρωπαϊκό Institute for Sustainable Development, για το διεθνές βραβείο EarthShot Prize του Royal Foundation of the Duke and Duchess of Cambridge.
H πρωτοβουλία σύστασης ενός επιστημονικού δικτύου για την ΚΑ ξεκίνησε το 2017 από την συνεργασία του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών αρχικά με τον Τομέα Έρευνας του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων και κατόπιν με το Υπουργείο Ανάπτυξης και Επενδύσεων. Η πρώτη φάση λειτουργίας του ξεκίνησε το 2019 και η δεύτερη φάση ξεκινά το 2023 με χρηματοδότηση του Υπουργείου Ανάπτυξης. Μέχρι στιγμής έχουν επιτευχθεί, σε ιδιαίτερα ικανοποιητικό βαθμό, πολλοί από τους στόχους του Δικτύου, όπως η (α) δημιουργία σε εθνικό επίπεδο ενός συνεργατικού επιστημονικού πυρήνα ερευνητικής αριστείας, (β) δημιουργία ενιαίας εθνικής βάσης μετεωρολογικών, κλιματικών και περιβαλλοντικών δεδομένων, καθώς και δεδομένων μοντέλων με ελεύθερη, ανοιχτή και δωρεάν πρόσβαση από την ελληνική και διεθνή επιστημονική κοινότητα (www.climpact.gr), (γ) βελτιστοποίηση και ανάπτυξη συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης για τις φυσικές καταστροφές που σχετίζονται με την ΚΑ με έμφαση στις πλημμύρες και στις πυρκαγιές, και (δ) ενημέρωση της επιστημονικής κοινότητας και του ευρύτερου κοινού αναφορικά με την ΚΑ και τις επιπτώσεις της (μέσω ημερίδων, συναντήσεων με ενδιαφερόμενους φορείς, με δημοσίευση ενημερωτικών δελτίων, κ.α.). Στη παρούσα φάση ανάπτυξης του δικτύου μας στοχεύουμε στην περαιτέρω διασύνδεση των επιστημονικών και ερευνητικών φορέων της χώρας και στην οργάνωση της συλλογικής σε θέματα Κλιματικής Αλλαγής λειτουργίας τους, με επιπλέον έμφαση και στους τομείς της ενέργειας, της υγείας και των υποδομών, που δεν μελετήθηκαν στα πλαίσια της 1 ης φάσης του CLIMPACT.
Εν κατακλείδι, το Δίκτυο CLIMPACT, λόγω της συντονισμένης, πολυσυλλεκτικής και πολυθεματικής προσέγγισης του στα θέματα της Κλιματικής Αλλαγής και των επιπτώσεών της, μπορεί και πρέπει να αποτελέσει συμβουλευτικό όργανο υψηλού επιπέδου και κύρους για την Πολιτεία, τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και τους φορείς της κοινωνίας πολιτών. Η συνασπισμένη Ελληνική επιστημονική κοινότητα τείνει το χέρι προς τη Πολιτεία για να την ενισχύσει στο πραγματικά δύσκολο και περίπλοκο έργο της για την προστασία της ζωής και περιουσίας του πολίτη, της οικονομίας, του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας με έγκυρη και τεκμηριωμένη εμπειρογνωμοσύνη και με καινοτόμα εργαλεία που ενισχύουν την πρόληψη και αντιμετώπιση
έντονων φυσικών φαινομένων και καταστροφών.
Η Πολιτεία θα ανταποκριθεί;
*Μανώλης Πλειώνης, Πρόεδρος ΕΑΑ και Συντονιστής CLIMPACT
**Νίκος Μιχαλόπουλος, Διευθυντής Ερευνών ΕΑΑ και ΕΥ CLIMPACT
