Ο Γκάρι Κασπάροβ, ο παλιός παγκόσμιος πρωταθλητής του σκακιού, χαρακτήρισε εύστοχα το πραξικόπημα της «Βάγκνερ» ως μια σύγκρουση ανάμεσα σε έναν απατεώνα και έναν κακοποιό. Αν όμως θέλουμε να καταλάβουμε τι οδήγησε στη σύγκρουση πρέπει να δούμε καθαρά τα αίτια που ώθησαν τον Πούτιν όχι μόνο να εισβάλει στην Ουκρανία, αλλά και να δημιουργήσει ένα μισθοφορικό στρατό όπως η «Βάγκνερ» και να του εμπιστευτεί έναν τόσο κομβικό ρόλο στην όλη επιχείρηση.
Σύμφωνα με το αφήγημα του ρωσικού καθεστώτος, ο Πούτιν εξαναγκάστηκε στην εισβολή από την επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς και την απειλή που αυτή έθετε για την ασφάλεια της Ρωσίας. Η αλήθεια όμως είναι ότι οι εσωτερικές ανάγκες του καθεστώτος, εκφρασμένες στο παρελθόν σε μια σειρά επεμβάσεις, όχι μόνο στην Ουκρανία και το Ντονμπάς από το 2014, αλλά και στη Γεωργία, την Τσετσενία και αλλού, έπαιξαν πολύ πιο καθοριστικό ρόλο.
Η Ρωσία πέρασε από μεγάλες οικονομικές κρίσεις το 2007 και το 2015-16, με συνέπεια το ΑΕΠ της το 2021, πριν ακόμη από τις δυτικές κυρώσεις, να είναι ίδιο με μια 15ετία πριν. Μία ιμπεριαλιστική δύναμη όμως δεν μπορεί να παραμένει στάσιμη για καιρό, γιατί αυτό σημαίνει ήττα στον ανταγωνισμό της με τις άλλες. Παρά τη φαινομενική παντοδυναμία του, εξασφαλισμένη με την ωμή καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη μαζική χειραγώγηση, το καθεστώς βρισκόταν έτσι διαρκώς στο μεταίχμιο μιας αθεράπευτης κρίσης.
Αυτό το περιστατικό προκάλεσε τον ωμό ιμπεριαλιστικό επεκτατισμό του, ώστε να ενισχύσει τη βάση του προλαβαίνοντας μια κατάρρευση. Η εισβολή στην Ουκρανία, προετοιμασμένη μεθοδικά για χρόνια, ήταν το μεγάλο στοίχημα του Πούτιν. Και η εσωτερική του αδυναμία και η έλλειψη πραγματικής κοινωνικής συναίνεσης τον υποχρέωσε να αναζητήσει το στήριγμα για την περιπέτειά του, αλλά και για τον προσοδοφόρο επεμβατισμό στη Συρία, την Αφρική και αλλού, σε μια παραστρατιωτική οργάνωση όπως η «Βάγκνερ».
Η δημιουργία της «Βάγκνερ» δεν είναι έτσι ένα λάθος ή μια συμπτωματική επιλογή του Ρώσου προέδρου, αλλά μια αναγκαιότητα επιβεβλημένη από τη φύση και τις ανάγκες του διεφθαρμένου συστήματος που οικοδόμησε επί δεκαετίες. Αυτές οι ανάγκες μπορούσαν να υπηρετηθούν αποτελεσματικά μόνο δημιουργώντας ένα τέρας του Φρανκενστάιν, μόνο συγκεντρώνοντας και συναρμολογώντας τα μέλη ενός διεθνούς συρφετού από τυχοδιώκτες, μισθοφόρους και εγκληματίες. Αλλά, όπως συμβαίνει αδιάλειπτα σε τέτοιες περιπτώσεις, το τέρας, αφού πρώτα δυνάμωσε, επεδίωξε να ξεκινήσει τη δική του, ανεξάρτητη ζωή, στρεφόμενο ενάντια στον δημιουργό του.
Στο διάγγελμά του μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος, ο Πούτιν αναφέρθηκε συγκεχυμένα στα γεγονότα του 1917 που στοιχειώνουν τη ρωσική ολιγαρχία. Στο 1917 είχε αναφερθεί πολύ πρόσφατα, στα τέλη Μάη, σε συνέντευξή του και ο Πριγκόζιν με ωμή ειλικρίνεια. Στη συνέντευξη αυτή χαρακτήρισε κυνικά τον εαυτό του «χασάπη», αποδοκιμάζοντας τον τίτλο του «σεφ του Πούτιν» που του αποδίδεται συχνά ως «ηλίθιο… Θα μπορούσαν να μου δώσουν ένα παρατσούκλι… “Ο χασάπης του Πούτιν” και όλα θα ήταν καλά». Εκτίμησε δε ότι στη Ρωσία ωριμάζει ένα επαναστατικό ξέσπασμα αντίστοιχο του 1917, όταν θα συσσωρευτεί η οργή από τις απώλειες στον ουκρανικό πόλεμο, προτείνοντας ως λύση την επιβολή στρατιωτικής δικτατορίας:
«Αυτή η διαίρεση μπορεί να τελειώσει, όπως το 1917, με μια επανάσταση. Πρώτα οι στρατιώτες θα σηκωθούν όρθιοι και μετά θα ξεσηκωθούν οι αγαπημένοι τους. Υπάρχουν ήδη δεκάδες χιλιάδες από αυτούς – συγγενείς όσων σκοτώθηκαν. Και πιθανότατα θα είναι εκατοντάδες χιλιάδες – δεν μπορούμε να το αποφύγουμε… Είμαστε σε τέτοια κατάσταση που θα μπορούσαμε να χάσουμε τη Ρωσία – αυτό είναι το κύριο πρόβλημα… Πρέπει να επιβάλουμε στρατιωτικό νόμο» (1)
Οι ομολογίες αυτές του Πριγκόζιν απηχούν μια πραγματικότητα. Οι πολεμικές αποτυχίες στην Ουκρανία μετατρέπουν τη σημερινή Ρωσία σε αδύναμο κρίκο του παγκόσμιου ιμπεριαλιστικού συστήματος, ακριβώς όπως οι ήττες στο ρωσοϊαπωνικό πόλεμο του 1904 και στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχαν μετατρέψει την τσαρική Ρωσία σε αδύναμο κρίκο του τότε ιμπεριαλισμού. Το ότι ο Πούτιν μπόρεσε να ξεπεράσει προσωρινά την κρίση δεν αλλάζει την κατάσταση. Το γόητρό του πλήγηκε ανεπανόρθωτα από την αμνήστευση των πραξικοπηματιών και η εξουσία του θα είναι εφεξής αποδυναμωμένη. Νέες αρνητικές εξελίξεις, αρκετά πιθανές στα μέτωπα της Ουκρανίας, θα μπορεί να γίνουν πηγή ακόμη μεγαλύτερων δυσχερειών.
Φυσικά η ανταρσία του Πριγκόζιν ήταν μια αντιδραστική συνωμοσία και, σύμφωνα με τις ίδιες τις διακηρύξεις του, αν έβρισκε υποστήριξη στις ρωσικές ελίτ και επικρατούσε θα οδηγούσε σε ανοικτή δικτατορία. Από την άποψη αυτή, αν συγκρίνουμε με το 1917, θα μπορούσε εύλογα να παραβληθεί με το πραξικόπημα του τσαρικού στρατηγού Κορνίλοφ.
Εκείνο που δεν βλέπουμε σήμερα στη Ρωσία, και παγκόσμια, είναι μια δύναμη όπως οι Μπολσεβίκοι, που θα εκφράσει αποτελεσματικά τις βλέψεις και τα συμφέροντα του ρωσικού λαού. Το σταλινικό Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας είναι θλιβερές μαριονέτες του Πούτιν, που υποστήριξαν υπερθεματίζοντας τους πολεμικούς του τυχοδιωκτισμούς.
Ολα δείχνουν ότι η Ρωσία μπορεί να γίνει στα επόμενα χρόνια το επίκεντρο εξελίξεων με μια δυναμική να σπάσουν το ιμπεριαλιστικό σύστημα προτού ο ανταγωνισμός μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας ενταθεί τόσο ώστε να οδηγήσει σε ένα νέο παγκόσμιο όλεθρο. Οι ανίσχυρες ακόμη πραγματικές κομμουνιστικές και ριζοσπαστικές δυνάμεις στη χώρα θα τεθούν έτσι αντιμέτωπες με τεράστια ιστορικά καθήκοντα.
(1). Βλέπε G. Faulconbridge, «Mercenary Prigozhin warns Russia could face revolution unless elite gets serious about war», https://www.reuters.com/world/europe/mercenary-prigozhin-warns-russia-could-face-revolution- unless-elite-gets-serious-2023-05-24/.
*Συγγραφέας, μέλος της Σ.Ε. της «Μαρξιστικής Σκέψης»
