Τι ψυχή έχει ένα πιάτο φαΐ;

Τι ψυχή έχει ένα πιάτο φαΐ;

Το δώρο θέλει  αντίδωρο και πάλι δώρο θάναι.

Πρώτα θεμέλια του σπιτιού ψωμί, κρασί και λάδι

για να στερεωθεί γερά με δίχως ασκημάδι.

Μια αγαπημένη συνήθεια των Κρητικών, που έγινε έθιμο και έπειτα θεσμός είναι το περιώνυμο σκουτελικό (< σκουτέλι = πιάτο).
Όταν μαγειρέψουν στο σπίτι ένα νόστιμο φαγητό τότε ένα τουλάχιστον  πιάτο πάει ως προσφορά σ` άλλο σπίτι της γειτονιάς. Συνήθως το πιάτο επιστρέφεται την επομένη γεμάτο φαγητό ως αντιπροσφορά, σαν αντίδωρο.

Το δώρο θέλει  αντίδωρο και πάλι δώρο θάναι.

Η μητέρα και το σκουτελικό.

Η όμορφη γειτονιά μας ήταν πολύ κοντά στα μπεντένια (τείχη) και στη Χανιόπορτα του Μεγάλου Κάστρου ( Ηρακλείου). Ο δρόμος μας είχε μονώροφες κατοικίες με αυλές γεμάτες λουλούδια. Το σπίτι μας ήταν το πιο όμορφο της γειτονιάς και το πιο μεγάλο. Ήταν έργο του παππού μου Γιαγκάκη Σαλούστρου και των θείων μου Κώστα, Νίκου, Σταυρομανόλη αδελφών της μητέρας. Όλοι, όπως και ο παππούς, άριστοι τεχνίτες και καλλιτέχνες.

Αυτό το ωραίο σπίτι και το διπλανό ήταν «προίκα» της μάνας. Εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα όπως και τ` αδέλφια μου  Βαγγέλης και  Καιτούλα. Στα δεκαοχτώ μου μετακομίσαμε οικογενειακώς στην Αθήνα για σπουδές αφού τότε δεν υπήρχε στην Κρήτη Πανεπιστήμιο.

Το σκουτελικό ήταν αγαπημένη συνήθεια  της μητέρας. Την θυμάμαι μ` ένα πιάτο ζεστό φαγητό στα χέρια να πηγαίνει στις γειτόνισσες.  Στεκόταν έξω από την πόρτα και φώναζε: Στάσα πρόβαλε (βγες), ή Αγγέλα πόρισε ( έλα στην πόρτα), ή Νίκη έλα, ή Λενιώ έλα λίγο.. Στα πιο μακρινά σπίτια  έστελνε τ` αδέλφια μου και μένα, πάντα πολυάσχολη, υπερδραστήρια με τις δουλειές του σπιτιού, το πλεκτήριο, τα μοδιστρικά, τα υφαντά, τα κεντήματα.. Σχεδόν ποτέ δεν την θυμάμαι να κοιμάται. Καμιά φορά την έπαιρνε ο ύπνος πάνω στην πλεχτομηχανή. Το σπίτι ήταν μεγάλο και ο πατέρας μου, πάντα γενναιόδωρος και πολύ φιλότιμος, είχε παραχωρήσει , για χρόνια, ένα ευρύχωρο δωμάτιο στον Νίκο Ξυλούρη, ξάδελφο της μητέρας. Τότε έκανε τα πρώτα του βήματα και ήδη ήταν περιζήτητος. Είχε τόσο πάθος για τη μουσική, τη λύρα και τις μαντινάδες που τα χαράματα που γύριζε από τη δουλειά χωρίς να ξεκουραστεί και μέχρι να ξημερώσει έπαιζε και τραγουδούσε συνεχώς. Είχε φτιάξει μια μαντινάδα και την τραγουδούσε για τη μάνα που ξενυχτούσε κι αυτή συνεχώς πάνω στην πλεχτομηχανή στο διπλανό δωμάτιο που ήταν το εργαστήριο της.
Μαριώ δε μας παρεξηγούν  που κάνομε τραβάγια (φασαρία) γιατί η δουλειά που κάνομε είναι καλή και άγια.

Το σκουτελικό στη γειτονιά του Μπρούμη τις δεκαετίες του 1950 και 1960.
-Μαμά γιατί πας φαγητό, (σκουτελικό) στις γειτόνισσες;
-Ένα πιάτο φαΐ δεν είναι πράμα (τίποτα). Το θέλει κι ο θεός. Ίντα ψυχή έχει ένα πιάτο φαΐ;
Η κάθε μια νοικοκερά, όντε θα μαγερέψει,
στη πάσα μια γειτόνισσα σκουτελικό θα πέψει.

Μέρωνας Ιούλιος 2023.
Η απάντηση στην ερώτηση της μάνας: « Ίντα ψυχή έχει ένα πιάτο φαΐ»  μου δόθηκε με τον καλύτερο τρόπο αυτές τις μέρες του Ιουλίου του 2023 στο ορεινό χωριό του Μέρωνα Αμαρίου Ρεθύμνης όπου μας φιλοξενεί ο γιος μας Χαραλάμπης που υπηρετεί εδώ ως ιατρός υπηρεσίας υπαίθρου.
-Μάνα μου, μανούλα μου, γλυκιά καλή μου μάνα,  σ` ευγνωμονώ για όλα που τόσο απλόχερα μας χάρισες. Δεν κράτησες ποτέ ένα μικρό ψίχουλο για σένα. Η απάντηση μητερούλα στην ερώτηση «ίντα ψυχή έχει ένα πιάτο φαΐ» μου δόθηκε τώρα εδώ στις δυτικές κλιτείς του Ψηλορείτη που ήταν και το δικό σου αγαπημένο βουνό. « Η ψυχή που έχει ένα πιάτο φαγητό καλή μου μάνα είναι η δική σου ψυχή».

Το σκουτελικό σήμερα.
Κάθε μέρα μας χτυπά την πόρτα μία γειτόνισσα, ένας γείτονας.
-Η  Πόπη μας έφερε ένα μεγάλο πιάτο ξυνόχοντρο με χοχλιούς.
– Ο Μανόλης ένα τυροζούλι.
-Η  Αργυρώ πιταράκια με γλυκιά μυζήθρα.
-Ο Λευτέρης αμπελοφάσουλα με βλίτα.
-Η Συρμαλένια ρύζι με γλιστρίδα.
– Η Σοφία χορτοπιτάκια με μοσχοβολιστά χόρτα.
-Η Στέλλα ντολμάδες με κολοκυθανθούς.
-Η Βάσω κουλουράκια της κανέλας και κουλουράκια με καβουρντισμένο μύγδαλο.
Μαμά δε θα το πιστέψεις. ,Όλα τα σκουτελικά που μας έρχονται κάθε μέρα είναι ΑΚΡΙΒΩΣ όπως τα έφτιαχνες εσύ. Το πήρα το μήνυμα μάνα μου. Σ` ευχαριστώ.
Έμαθα πλέον άσφαλτα «ίντα ψυχή έχει ένα σκουτέλι φαγητό» Τη δική σου ψυχή μάνα.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικής Τέχνης.
2*.Στα αγαπημένα μου παιδιά, Ειρήνη, Κωνσταντίνο, Νικόλα, Χαραλάμπη που απόλαυσαν και χάρηκαν τη γιαγιά τους και τα καλούδια της.