Ο ξεχωριστός Βασίλης Φανάρας

Η πρόσφατη είδηση για τον αδόκητο χαμό του Βασίλη Φανάρα, επίκουρου καθηγητή Βιοηθικής στη Θεολογική Σχολή του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Θρησκειολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, συνέπεσε συμπωματικά με την υιοθέτηση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μιας πρώτης δέσμης κανόνων για την τεχνητή νοημοσύνη επί τη βάσει κοινά συμφωνημένων ηθικών αρχών.

Τον Βασίλη τον γνώρισα στις Βρυξέλλες, σε μία από τις πολλές συναντήσεις ειδικών σε θέματα ηθικής της επιστήμης και της τεχνολογίας που συγκαλούνται τακτικά στην πρωτεύουσα του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι. Ξεχώριζε όχι μόνο για την ευρυμάθεια, την καλοσύνη και την ευγένειά του αλλά και για τη γενναιοδωρία και τις ανησυχίες του. «Η ηθική στη χώρα μας είναι ακόμα ζητούμενο», συνήθιζε να λέει, «και γι’ αυτό πρέπει να επενδύσουμε ακόμα περισσότερο στην οργανική ένταξή της στα σχολικά και πανεπιστημιακά προγράμματα».

Μου πήρε ομολογώ αρκετό χρόνο μέχρι να συνειδητοποιήσω ότι ο Βασίλης δεν ήταν ακόμα ένας «ειδικός» ή ακόμα ένας πανεπιστημιακός, αλλά κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: ένα σπάνιο υβρίδιο ανθρώπου που προσπαθούσε να φέρει τα ζητήματα ηθικής πιο κοντά στο εκπαιδευτικό μας σύστημα χρησιμοποιώντας πρωτότυπες διδακτικές μεθόδους –θέατρο – εικαστικά – αφήγηση– ως μέσο εξερεύνησης των σύγχρονων βιοηθικών ζητημάτων, αλλά και να πετύχει την κατάλληλη ώσμωση αναμεσά στη θεολογία, τις σύγχρονες ηθικές θεωρίες και τις τελευταίες τεχνολογικές εξελίξεις. H εκλαΐκευση και η κοινωνική γείωση της ηθικής ήταν το όραμά του και γι’ αυτό αποφάσισε να μεταπηδήσει από τα σχολικά στα πανεπιστημιακά έδρανα και από ένα σχολείο της Τούμπας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στις Βρυξέλλες ως ειδικός σε ζητήματα ηθικής της επιστήμης.

Μου πήρε ακόμα περισσότερο καιρό να καταλάβω ότι ο Βασίλης ήταν ένας άνθρωπος με σπάνιες κοινωνικές ευαισθησίες, ένας από τους λίγους πραγματικούς δασκάλους που πίστευε τόσο δυνατά στην κινητήρια δύναμη της ηθικής να αλλάξει τον (μάλλον κυνικό) τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και τις ανισότητές του και στο να μας ενδυναμώσει ως πολίτες σε καιρούς χαλεπούς, όπου οι ηθικές αναστολές εξαφανίζονται μπροστά στην ισοπεδωτική δύναμη της τεχνολογικής καινοτομίας και της ανταγωνιστικότητας. Η αποφασιστικότητά του όχι μόνο να τροφοδοτήσει τους θεολογικούς και κοινωνικούς στοχασμούς με ερωτήματα και προτάσεις για τα διλήμματα που δημιουργούν οι σύγχρονες τεχνολογικές εξελίξεις αλλά και να σπείρει τον σπόρο της γόνιμης αμφισβήτησης σε νεανικά (και όχι μόνο) ακροατήρια ήταν παροιμιώδης.

Περήφανος ήταν και για τη μεγάλη οικογένειά του και καμάρωνε για τα κατορθώματα των παιδιών του, αλλά πάντα με τρόπο συγκρατημένο και χωρίς έπαρση. Εβλεπε το Εργαστήριο Ηθικής και Βιοηθικής των Θρησκειών που δημιούργησε ως ακόμα ένα παιδί του και θεωρούσε τη λειτουργία του πραγματική κατάκτηση και κληρονομιά.

Ανήσυχος και πάντα με μια γλυκιά παραίνεση να συνοδεύει κάθε αποστροφή του λόγου του, η παρουσία του δεν περνούσε ποτέ απαρατήρητη. Με ισχυρές απόψεις αλλά ταυτόχρονα έτοιμος και να ακούσει κάθε διαφορετική άποψη, ο Βασίλης ήταν ένα σπάνιο κράμα λαϊκού ανθρώπου και ρομαντικού στοχαστή. Η συμβολή του μάλιστα στην ενσωμάτωση κριτικών θεολογικών προσεγγίσεων στα σύγχρονα διλήμματα της τεχνοηθικης ήταν πολύπλευρη και η αγωνία του για το εάν θα καταφέρει η ηθική να αποτελέσει εργαλείο κοινωνικής αφύπνισης και να απαντήσει στις ανησυχίες του σύγχρονου ανθρώπου ήταν παροιμιώδης.

Ο Βασίλης σήμαινε πολλά πράγματα για πάρα πολλούς ανθρώπους: την οικογένεια του, τους φοιτητές και μαθητές του, τους συνεργάτες του και τους φίλους του. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδώσει κανείς το μέγεθος και το εύρος της προσωπικότητας και της προσφοράς του στα κοινά. Για εμάς, όμως, που είχαμε την τύχη να τον γνωρίσουμε, υπάρχει ακόμα μια πτυχή του που μας καθόρισε: αυτή του ανθρώπου που έδειξε ότι ένα όραμα μπορεί να γίνει πραγματικότητα, με μεθοδική και άοκνη προσπάθεια, χωρίς ποτέ να χάνεις το χιούμορ και την ανθρωπιά σου.

*Ερευνητής του ΕΛΙΑΜΕΠ και επίκουρος καθηγητής σε θέματα Τεχνητής Νοημοσύνης και Ψηφιακής Μετάβασης στη Σχολή Διακυβέρνησης του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών