«Δεν είναι δυνατό να συμβαδίσει η ψυχική υγεία με τις ακραίες νεοφιλελεύθερες συνταγές»

Πόσο συνδέεται η ψυχική υγεία με τη δημοκρατία; Πόσο συμβάλλει η σταδιακή διάβρωση του δημοκρατικού πολιτεύματος με την αύξηση του στρες, της κατάθλιψης και άλλων ψυχικών παθήσεων που παρατηρείται σήμερα στους πληθυσμούς του λεγόμενου «αναπτυγμένου κόσμου»; Αυτά και άλλα πολλά θα συζητηθούν στο συνέδριο με θέμα «Ψυχική Υγεία και Δημοκρατία» που διοργανώνει το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ), την Τρίτη 20 Ιουνίου, ώρα 11 π.μ., στο πλαίσιο του SNF Agora Institute. Λίγο πριν από την έναρξή του συζητήσαμε με μία από τους συμμετέχοντες, τη δικηγόρο και φεμινίστρια Χούλια Βερόνικα Μάτους Μαδρίδ.

Η Χούλια Μάτους Μαδρίδ είναι Χιλιανή και έχει βιώσει όλη τη μετάβαση στην πατρίδα της από τη σοσιαλιστική κυβέρνηση του Σαλβαδόρ Αλιέντε ως φοιτήτρια στο πραξικόπημα και τη στυγνή δικτατορία του Πινοτσέτ και εν συνεχεία σε μια δημοκρατία που κουβαλά τα κατάλοιπα της πρότερης κατάστασης. Η Χούλια Βερόνικα Μάτους Μαδρίδ είναι ενεργή στο φεμινιστικό κίνημα της Χιλής από τη δεκαετία του ‘80 και σήμερα είναι αντιπρόεδρος της οργάνωσης La Morada. Eχει κάνει πολλές δημοσιεύσεις πάνω στα δικαιώματα των γυναικών και τις πολιτικές φύλου που μαζί με την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελούν το βασικό αντικείμενο της δουλειάς της.

● Με αφορμή το συνέδριο στην Αθήνα με τίτλο «Δημοκρατία και ψυχική υγεία» θα θέλαμε να σας κάνουμε την εξής ερώτηση: στην Ευρώπη ζούμε σε κράτη με δημοκρατία. Ωστόσο, το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο γίνεται ολοένα πιο περιοριστικό εξαιτίας των νεοφιλελεύθερων συνταγών. Είναι συμβατή η φυσιολογική ψυχική υγεία του γενικού πληθυσμού με ένα τέτοιο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο;

Τα προβλήματα ψυχικής υγείας μαρτυρούν τη δυσφορία των ανθρώπων σε σχέση με τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές συνθήκες στις οποίες ζουν. Δεν είναι δυνατό να συμβαδίσει η ψυχική υγεία με τις ακραίες νεοφιλελεύθερες συνταγές που παραδίδουν στην αγορά δημόσια αγαθά, όπως η παιδεία, η υγεία ή η κοινωνική ασφάλιση. Πώς να έχεις ψυχική υγεία κάτω από τέτοιες συνθήκες; Θα πρέπει να απομονωθείς, να γίνεις αδιάφορος ή να τρελαθείς μια και καλή.

Το όραμα του νεοφιλελευθερισμού έρχεται σε σύγκρουση με τις αντιλήψεις για τον άνθρωπο, τα κριτήρια νομιμοποίησης της πολιτικής εξουσίας, τις αρχές της δικαιοσύνης, της λαϊκής κυριαρχίας και του κοινού καλού και υποτάσσει τα πάντα στο δόγμα της οικονομικής ανάπτυξης. Η αγορά επιβάλλεται και κυριαρχεί σε όλα τα πεδία, από τους δημοκρατικούς θεσμούς έως την υποκειμενικότητα. Το νεοφιλελεύθερο υποκείμενο είναι επιχειρηματίας του εαυτού του και υποβάλλεται σε αυτοεκμετάλλευση. Η ατομική ελευθερία υπόκειται στην οικονομία.

● Πέρα από τις φρικαλεότητες που όλοι γνωρίζουμε, θα μπορούσατε να μας μιλήσετε για τις επιπτώσεις στην ψυχική υγεία του πληθυσμού στην πατρίδα σας, τη Χιλή, ύστερα από 16 χρόνια στυγνής δικτατορίας και τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές που κληροδότησε;

Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο που επιβλήθηκε με τη δικτατορία επεκτείνεται και στη δημοκρατία, επηρεάζοντας αρνητικά την υποκειμενική υπόσταση των πολιτών. H κοινωνική έκρηξη του 2019 ήταν μια μορφή κάθαρσης, εξέφρασε οργή, ανημπόρια και αγανάκτηση απέναντι στην αδικία, την ατιμωρησία και την κατάχρηση της εξουσίας, καθώς και τη δυσπιστία απέναντι στις ελίτ μέσα από τη μεγαλύτερη κινητοποίηση πολιτών μετά το τέλος της δικτατορίας. Στη Χιλή συμβιώνουν οι μνήμες όλων όσοι έζησαν την περίοδο 1973 – 1990 και των νεότερων γενιών που δεν τις έζησαν και είναι παιδιά της οικονομικής θριαμβολογίας. Αναδύεται ένας νέος τρόπος ζωής που χαρακτηρίζεται από μια προσαρμογή σε επίπεδα συμπεριφοράς, μαζί με μια εσωτερικευμένη δυσαρέσκεια και διάθεση παραίτησης, δυσκολία προσαρμογής στην παρούσα τάξη πραγμάτων, αλλά ταυτόχρονα με χαμηλή ανοχή απέναντι στις συγκρούσεις και χαμηλή πολιτικοποίηση, η οποία ακολουθείται από έναν αυξανόμενο ατομικισμό που οδηγεί στην απραξία ⁽¹⁾.

Είμαστε η δεύτερη χώρα στον κόσμο με τη χειρότερη ψυχική υγεία. Στην πρόσφατη σχετική έρευνα ⁽²⁾, το 62% των ερωτηθέντων στη Χιλή θεωρούσε ότι η ψυχική υγεία ήταν το μεγαλύτερο υγειονομικό πρόβλημα στη χώρα, πολύ πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο (36%). Υπάρχει ένα χάσμα σε ό,τι αφορά τα φύλα, το οποίο φαίνεται στην αύξηση της κατάθλιψης στις γυναίκες ⁽³⁾. Ο ένας στους τέσσερις Χιλιανούς έχει κάποια πάθηση που σχετίζεται με την ψυχική υγεία κι από αυτούς μόνο του 20% λαμβάνει κάποιου είδους θεραπεία.

● Ποιες αλλαγές έχετε παρατηρήσει στην κοινωνία της Χιλής (εφόσον υπάρχουν) στον έναν χρόνο της αριστερής κυβέρνησης υπό τον Γκαμπριέλ Μπόριτς; Εχουν αλλάξει κάποια πράγματα ειδικά για τις γυναίκες και τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα;

Υπάρχει δέσμευση απέναντι στα φεμινιστικά κινήματα και τα άτομα διαφορετικού σεξουαλικού προσανατολισμού, η οποία περιλαμβάνεται στο πρόγραμμα της κυβέρνησης και αγγίζει τα θέματα έμφυλης βίας, τη σεξουαλική αγωγή και υγεία, ένα σχέδιο για τα κοινωνικά δικαιώματα της κοινότητας ΛΟΑΤΚΙ. Η κυβέρνηση έχει κρατήσει τον λόγο της, έχει εγκρίνει πάνω από 15 νομοσχέδια που προστατεύουν τα δικαιώματα των γυναικών ⁽⁴⁾. Η Δεξιά, αντίθετη σε κάθε ιδεολογία φύλου, αμφισβητεί αυτά τα μέτρα. Τέτοια είναι η περίπτωση της συνταγματικής προσφυγής που κατατέθηκε αυτές τις μέρες κατά του υπουργού Παιδείας, στην οποία γίνεται λόγος για την ομοφυλοφιλία του, καθώς και μιας εγκυκλίου «Προσανατολισμού για την ενσωμάτωση των ΛΟΑΤΚΙ στο εκπαιδευτικό σύστημα» που εγκρίθηκε και κυκλοφορεί από το 2017.

● Μέσα σε αυτό τον χρόνο, συνέβησαν δύο πράγματα που σε εμάς τους έξωθεν παρατηρητές προκάλεσαν ιδιαίτερη εντύπωση. Το πρώτο ήταν η απόρριψη στο δημοψήφισμα ενός νέου Συντάγματος που θα έβαζε την οριστική ταφόπλακα στην κληρονομιά του Πινοτσέτ και το δεύτερο, πιο πρόσφατα, η επικράτηση της Ακρας Δεξιάς στις εκλογές για τη νέα Συντακτική Εθνοσυνέλευση. Ποια ερμηνεία δίνετε για όλα αυτά;

Η διαδικασία για ένα νέο Σύνταγμα προηγήθηκε της κοινωνικής έκρηξης του 2019. Χωρίς αυτή την έκρηξη, δεν θα υπήρχε η δυνατότητα να βάλουμε τέλος στο Σύνταγμα του ‘80. Η διαδικασία του 2022 άνοιξε έναν δρόμο ελπίδας για αλλαγή στη δημοκρατία των συναινέσεων και για να ονειρευτούμε μια διαφορετική χώρα. Τα μέλη της Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης προέρχονταν από τα κοινωνικά κινήματα κι επεξεργάστηκαν ένα σύγχρονο και δημοκρατικό Σύνταγμα. Η ήττα στις 4 Σεπτεμβρίου του 2022 έθαψε τις προτάσεις των κοινωνικών κινημάτων κατά των κυρίαρχων τάξεων και απέδειξε ότι η σκιά του Πινοτσέτ εξακολουθεί να πλανάται ακόμα. Η πολιτική τάξη ξαναπήρε την πρωτοβουλία. Τα πολιτικά κόμματα με κοινοβουλευτική εκπροσώπηση έθεσαν τις βάσεις για τα όργανα και τα διαδικαστικά. Η νέα συνταγματική διαδικασία του 2023 εξελίσσεται εν μέσω της απογοήτευσης των κινημάτων. Toν Δεκέμβριο, με το νέο δημοψήφισμα, θα μάθουμε περισσότερα.

(1) Gabriela Gonzalez, Apuntes para el estudio de la salud mental en el Chile actual. e-l@tina Revista electrónica de estudios latinoamericanos, vol. 18, núm. 71, pp. 21-36, 2020. Universidad de Buenos Aires

(2) Eρευνα της IPSOS 2022. Διενεργήθηκε σε 34 χώρες σε περισσότερα από 23.500 άτομα.

(3) Adelanto informe evaluación salud mental 

(4) Μεταξύ των πιο σημαντικών: πληρωμή οφειλόμενης διατροφής, άσκηση υπεύθυνης πατρότητας, στις περιπτώσεις γυναικοκτονίας το αδίκημα επεκτείνεται σε ζευγάρια που δεν συμβιώνουν κι έχουν παιδιά από κοινού και σε γυναικοκτονία λόγω φύλου, η παρακολούθηση, μέσω μόνιτορ, σε περιπτώσεις βίας, η εκπροσώπηση φύλου στη διοίκηση των κρατικών επιχειρήσεων.