Ο Γκόραν Μπρέγκοβιτς έρχεται και πάλι στην Ελλάδα με νέο δίσκο: θα μας παρουσιάσει το άλμπουμ του «The Belly Button of the World» -σε Ραφήνα, Νίσυρο και Δωδώνη- που ηχογραφήθηκε την περίοδο της πανδημίας και περιλαμβάνει πέντε έργα, γραμμένα για τρία σόλο βιολιά, μια συμφωνική ορχήστρα, ένα σεξτέτο με ανδρικές φωνές και φυσικά το συγκρότημα Wedding and Funeral Band…
Συνομιλούμε για τα Βαλκάνια, την Ε.Ε., τα 30 χρόνια από τον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, τη νέα εποχή τόσο για τον Πολιτισμό όσο και για τον νεοφασισμό. Και αν μου επιτρέπεται ένα πιο προσωπικό σχόλιο: και μόνο που ακούγαμε τη φωνή του, καταλαβαίναμε γιατί αγαπάμε τόσο τη μουσική του…
● Εσείς έχετε περιγράψει καλύτερα από τον καθένα τη μουσική σας, λέγοντας: «Η βαλκανική μουσική συνεχίζει να αρέσει, να ακούγεται και να παράγεται για τον ίδιο λόγο όπως και η πανκ: φέρει μία τρέλα, δεν είναι απλώς μουσική. Και χρειαζόμαστε λίγη τρέλα…». Το πιστεύετε ακόμα αυτό;
Το πιστεύω ακόμα και πολύ! Σε μας τους Βαλκάνιους η μουσική δεν αρκεί. Δεν είναι ποτέ αρκετή από μόνη της. Μέσα της, πάνω και δίπλα της βάζουμε μια τρέλα. Μία βαλκανική τρέλα έχει η μουσική μας. Οσον με αφορά, τα χάλκινα των Τσιγγάνων, ο δικός τους ήχος, είναι ο τρόπος να το κάνω. Είναι ο καλύτερος τρόπος να το κάνω. Ακριβώς γιατί φέρουν μέσα τους και εξωτερικεύουν μετά ως ήχο αυτό το μικρό άγγιγμα ενός διαχρονικού, προπαγανιστικού σχεδόν κι αρχέγονου μουσικού τόνου από τις παλιές, στρατιωτικές τρομπέτες και αυτή την ελευθερία του να παίζεις στο κρύο, για την τρέλα σου και μόνο, σε μέρη και άγριες συνθήκες όπου κανείς άλλος δεν έχει παίξει ποτέ μουσική. Αν συνδυάσεις όλα τα παραπάνω με τους άγριους ήχους των Βαλκανίων – ε, τότε ναι. Αυτό είναι κάτι! Κάτι μοναδικό πραγματικά… Και αυτό έχω ερωτευθεί και γι’ αυτό είμαι πάντοτε μαζί τους, συνεργάζομαι και εμπνέομαι από και με τσιγγάνικες μπάντες με χάλκινα. Αυτό έκανα ανέκαθεν και αυτό θα συνεχίσω να κάνω.
● Στην Ελλάδα έχετε φανατικό κοινό και σταθερό. Κάπως σας νιώθουμε δικό μας, με έναν τρόπο. Οικείο μας. Αισθάνεσθε κι εσείς έτσι;
Νιώθω πως η μουσική μου είναι «ασφαλής» και ρέει «άνετα» στην Ελλάδα. Της ταιριάζω και μου ταιριάζει. Αν η μουσική μου αυτή, αν αυτό το μουσικό δέσιμο των ήχων μου με την Ελλάδα σημαίνει πως είμαι κομμάτι σας, το δέχομαι με χαρά. Αποδέχομαι το ελληνικό καλλιτεχνικό μου διαβατήριο με χαμόγελο! Το μόνο που με λυπεί, αν και έχω έρθει τόσες φορές στην Ελλάδα, αν και είμαστε γείτονες, αν και νιώθω τόσο καλά κάθε φορά που δίνω σε σας συναυλίες, δεν έχω μάθει ποτέ ελληνικά και αυτό αλήθεια με ενοχλεί. Είναι δύσκολη γλώσσα, περίπλοκη και με λυπεί που δεν έχω μάθει.
● Συνομιλώντας με ένα ζευγάρι Ρουμάνων κινηματογραφιστών, μου είχαν πει τη φράση «Homo Balcanicus» – είμαστε τελικά κάτι τέτοιο; Τόσο διαφορετικοί από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους; Σας ρωτώ και γιατί έχουν περάσει 30 χρόνια από τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία… Οπότε, πιστεύετε στην Ευρώπη, μετά τα 30 αυτά χρόνια, ειδικά στην Ε.Ε. όπως είναι;
Από την οθωμανική κατοχή έως και τώρα, εμείς οι Βαλκάνιοι ήμασταν η μοναδική οριογραμμή -η μοναδική στην ανθρώπινη Ιστορία!- μεταξύ των ορθοδόξων, των καθολικών και των μουσουλμάνων. Αυτοί οι αιώνες με τους οθωμανούς κατακτητές στις χώρες μας σίγουρα έχουν αφήσει όχι μόνο τραύματα, αλλά και στίγματα. Εχουν αφήσει κατάλοιπα… Και αυτό φαίνεται στη διαφορετικότητά μας από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους – αν και ποτέ δεν μοιάζαμε. Ωστόσο, από εκεί που κατάγομαι τουλάχιστον, ακόμη υπάρχει ένας ορατός ενθουσιασμός στο ότι η Ευρώπη ίσως και να έχει κάποια καλά σχέδια για μας. Σίγουρα θα ήταν ωραίο αν συνέβαινε κάτι τέτοιο… Αλλά, γνωρίζοντας την Ιστορία, είναι δύσκολο να πιστέψω πως πρόκειται ποτέ να γίνει κάτι τέτοιο.
● Σε εποχές κρίσης, πάντοτε «ξεπηδά» νέα μουσική (όπως έγινε με τους Nirvana στο Ντιτρόιτ ή τους Joy Division στο Μάντσεστερ). Είμαστε σε μία παρατεταμένη περίοδο κρίσης, σε πολλαπλά επίπεδα. Παρακολουθείτε τη σύγχρονη μουσική; Βλέπετε να βγαίνει κάτι νέο; (ρωτώ και γιατί αρκετοί δημοφιλείς τραγουδιστές και τραγουδοποιοί στην Ελλάδα έχουν επηρεαστεί από εσάς αρκετά – σχεδόν σε επίπεδο αντιγραφής κάποιες φορές)
Θα είμαι ειλικρινής μαζί σας: δεν με ενδιαφέρει καμία «μοντέρνα» μουσική. Η μουσική ξεπηδά ως ανάγκη – επειδή δεν μπορείς να κάνεις αλλιώς… Από κει και πέρα, πραγματικά δεν έχω κανένα ενδιαφέρον για τις σύγχρονες τάσεις και ήχους κ.λπ. Οπότε δεν ξέρω τίποτα από τη σύγχρονη μουσική σκηνή, ούτε της Ελλάδας. Οταν σκέφτομαι «Ελλάδα», μόνο το ρεμπέτικο έρχεται στον νου μου. Το ρεμπέτικο στάθηκε για μένα αφετηριακό σημείο δημιουργίας περισσότερες από μία φορές στην καριέρα μου. Και το πιστεύω βαθιά και το στηρίζω εν τοις πράγμασι το ότι αυτή η σύνθεση μουσικών δρόμων της Ανατολής με τη μουσική κουλτούρα των Βαλκανίων είναι ίσως ό,τι καλύτερο μπορεί να υπάρξει – όσον με αφορά τουλάχιστον.
● Πώς κρίνετε την εμπορευματοποίηση κάθε τι νέου και εναλλακτικού στην Τέχνη και τον Πολιτισμό; Τα κοινωνικά δίκτυα δρουν υπέρ αυτού (ειδικά όσον αφορά τη μουσική);
Στη μουσική δημιουργία, αλλά και βιομηχανία γενικότερα, συμβαίνει αυτό που συμβαίνει σε όλα τα επίπεδα της ζωής – απλώς, πλέον, η οικονομική ζωή διεισδύει βάναυσα σε όλα τα υπόλοιπα επίπεδα με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει… Κάποιους αιώνες πριν, στο μόνο που πίστευαν οι άνθρωποι ήταν πώς θα «δικαιωθούν», θα βρουν δικαίωση, θα λάβουν το «βραβείο» που τους αναλογεί στην άλλη ζωή. Αυτό πίστευαν. Τώρα φυσικά δεν ισχύει αυτό. Πλέον, είτε πιστεύει ακόμα κάποιος στη μετά θάνατον ζωή και στη δικαίωση είτε όχι, οι περισσότεροι θέλουν να πληρωθούν στην εδώ ζωή.
Η μουσική δεν μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί όμως έναν, ίσως κι ακόμη έναν άνθρωπο…
Θέλουν να λάβουν την «πληρωμή» τους στο εδώ και στο τώρα. Οπότε… γιατί να μη συμβεί το ίδιο και στην Τέχνη; Γιατί να μη συμβεί το ίδιο και στον Πολιτισμό; Κι ας είναι η ανώτερη μορφή έκφρασης του ανθρώπου – του νου και της ψυχής τους. Βλέπεις όμως ότι και εκεί η «πληρωμή εδώ και τώρα», υπερισχύει του ανώτερου και το υποβιβάζει. Αλλά ισχύει. Γίνεται. Οσο για τα κοινωνικά δίκτυα και τη χρήση τους -όχι ως τρόποι ουσιαστικής επικοινωνίας, αλλά ως «εμπόριο δεδομένων» και «ανθρώπους-εμπόριο»- αυτά τείνουν να επιβεβαιώσουν την ιδέα του Καρλ Μαρξ για το τέλος της Τέχνης. Ακριβώς γιατί πλησιάζει η στιγμή που τεχνικά (όχι μέσω Τέχνης, αλλά τεχνολογικής τεχνικής) θα μπορούμε όλοι μας να δηλώνουμε «καλλιτέχνες». Μία ματιά γύρω του να ρίξει κάποιος και καταλαβαίνει πως δεν είμαστε καθόλου μακριά από αυτή τη στιγμή…
● Τέλος, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη είμαστε πλέον ανάμεσα στην alt-right και στην κλασική Ακροδεξιά. Οι πρόσφατες εκλογές στην Ελλάδα έβαλαν τα 2/3 της Βουλής δεξιούς, ακροδεξιούς και θρησκόληπτους ακροδεξιούς. Οπότε τι λέτε θα γίνει; Θα «ακούμε» το Kalashnjikov ή το Ederlezi; Με τι θα πορευτούμε;
Μία απλή ιστορική αναμέτρηση με το παρελθόν αποδεικνύει πως ο κόσμος κινείται σε κύκλους. Οπότε μπορεί να είναι και αυτός ένας ακόμη τέτοιος κύκλος και να κλείσει – ποιος ξέρει; Ωστόσο και αυτό να ισχύει, είναι τουλάχιστον λυπηρό να βλέπεις πως αυτός ο κόσμος, αυτός που υπάρχουμε και δημιουργούμε και αγαπάμε, είναι έτσι. Είναι σκοτεινός και πάει να γίνει μαύρος. Δυστυχώς, η μουσική δεν μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο. Ισως μπορεί ν’ αλλάξει κάποιον, έναν άνθρωπο, ίσως ακόμα έναν… Αλλά όχι τον κόσμο. Θα ήταν τόσο ωραίο αν η πολιτική μπορούσε να δημιουργήσει τον κόσμο, όπως κάνω εγώ, βάζοντας τα πράγματα το ένα δίπλα στο άλλο σε αρμονία, δίχως να περιορίζεται η ομορφιά και η ιδιαιτερότητα του ενός από το άλλο. Αλλά, δυστυχώς, δεν είναι αυτή η πραγματικότητα…
? 17/7 – Ραφήνα (Κολυμβητήριο Ραφήνας, στις 21.00). Προπώληση: www.ticketmaster.gr
? 18/7 – Νίσυρος (Κοιλάδα Ηφαιστείου, στις 21.00 – Εναρξη του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Νισύρου). Είσοδος ελεύθερη Παραγωγή: Fantasia Music
? 28/7 – Αρχαίο Θέατρο της Δωδώνης (Εναρξη του 7ου Φεστιβάλ του Δήμου Δωδώνης. Πληροφορίες: www.dodoni.gr)
