Προεκλογικά αναγνώσματα

Τα δύο βιβλία που προτείνουμε σήμερα είναι το «Η αυγή των πάντων. Μια καινούρια ιστορία της ανθρωπότητας» και το «Θεωρίες συνωμοσίας». Το πρώτο είναι μια σπουδαία διεπιστημονική έρευνα που αναδεικνύει την ανάγκη άμεσης ανατροπής μιας σειράς βαθύτατα ριζωμένων ιδεολογημάτων και μύθων σχετικά με την Ιστορία του είδους μας. Οσο για το βιβλίο «Θεωρίες Συνωμοσίας – Ιστορία, Θεωρία και Πρακτική», του αστροφυσικού Δημήτρη Λένη, είναι μια αξιόλογη προσπάθεια να εξηγηθούν τόσο η κοινωνική-πολιτική επιτυχία όσο και η γνωσιολογική-ψυχολογική λειτουργία των αμέτρητων σεναρίων συνωμοσίας που ακούμε καθημερινά

Από πότε υπάρχουν ο ανταγωνισμός, η εκμετάλλευση και ο πόλεμος στην ανθρώπινη ιστορία; Και ποια είναι η προέλευση της ανισότητας στις κοινωνικές μας σχέσεις; Αυτά τα διαχρονικά και πολύ βασανιστικά ερωτήματα επιχειρεί να διερευνήσει το βιβλίο «Η αυγή των πάντων. Μια καινούρια ιστορία της ανθρωπότητας». Ενα πολυσυζητημένο διεθνώς βιβλίο που έχει μεταφραστεί σε τριάντα γλώσσες και μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις Εκδόσεις «Διόπτρα».

Οι συγγραφείς αυτού του βιβλίου υποστηρίζουν ότι όλες οι απαντήσεις που δόθηκαν σε αυτά τα ερωτήματα, από τις απαρχές της νεωτερικής εποχής μέχρι σήμερα, περιστρέφονται γύρω από δύο θεμελιώδεις και φαινομενικά εντελώς διαφορετικές προσεγγίσεις: η μία διατυπώθηκε από τον Ελβετό φιλόσοφο Ζαν Ζακ Ρουσό (Jean-Jacques Rousseau, 1712-1778) και η άλλη από τον Αγγλο πολιτικό φιλόσοφο Τόμας Χομπς (Thomas Hobbes, 1588-1679).

Σύμφωνα με τον Ρουσό, στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους οι άνθρωποι ζούσαν νομαδικά σε μικρές εξισωτικές ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, που έβρισκαν ό,τι χρειάζονταν από τη φύση.

Ομως, από κάποια ιστορική στιγμή και έπειτα, κάποιες από αυτές τις μικρές ομάδες των δέκα ή είκοσι ανθρώπων έπαψαν να ζουν νομαδικά και εγκαταστάθηκαν σε μικρά χωριά, επειδή ανακάλυψαν τη γεωργία και την κτηνοτροφία, και μαζί με αυτές την ιδιοκτησία. Από εκεί και πέρα, όλο και συχνότερα οι ανθρώπινοι πληθυσμοί άρχισαν να δημιουργούν μεγαλύτερες πόλεις και να ανταγωνίζονται λυσσαλέα μεταξύ τους. Σήμερα, χάρη στις παλαιοντολογικές και αρχαιολογικές έρευνες γνωρίζουμε ότι αυτό έγινε σταδιακά πριν από 11 χιλιάδες χρόνια, δηλαδή μετά τη «νεολιθική επανάσταση».

Για τον Χομπς, αντίθετα, η δημιουργία των πρώτων οργανωμένων πόλεων και η επιβολή αυστηρών νόμων έγινε από την ανάγκη να τιθασευτεί η έμφυτη βίαιη συμπεριφορά και η επιθετικότητα στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.

Επομένως, ο Χομπς υποστηρίζει ότι τόσο η εγκατάσταση των πρώτων ανθρώπων σε πόλεις όσο και η επιβολή άγνωστων μέχρι τότε νόμων και κυβερνητικών εξουσιών που ρυθμίζουν την κοινωνική ζωή στις πόλεις αποτελούσαν σαφή πρόοδο και όχι απώλεια μιας ειδυλλιακής φυσικής ζωής, όπως υποστήριζε ο Ρουσό. Αραγε, οι άνθρωποι είναι εκ φύσεως «καλοί» και αλλοτριώθηκαν από τις νέες κοινωνικές σχέσεις εξουσίας, όπως υποστηρίζει ο Ζαν Ζακ Ρουσό, ή, αντίθετα, ήταν και είναι «κακοί» όπως υποστήριζε ο Τόμας Χομπς;

Πάντως, όλες οι μετέπειτα «εξηγήσεις» της ανθρώπινης ιστορίας -είτε είναι πολιτικά προοδευτικές είτε συντηρητικές- μπορούν τελικά να αναχθούν σε μία από τις δύο παραπάνω θεωρήσεις, είτε δηλαδή αυτή του Χομπς είτε του Ρουσό. Ωστόσο, όπως αποκαλύπτει αυτό το βιβλίο, πρόκειται για δύο προσεγγίσεις της κοινωνικής και της πολιτικής μας ζωής που είναι μόνο φαινομενικά διαφορετικές, επειδή αμφότερες περιγράφουν την «ανισότητα» ως μια φυσική αναγκαιότητα, δηλαδή ως ένα πολύ οδυνηρό αλλά αναγκαίο στοιχείο στις ανθρώπινες σχέσεις.

Σε αυτή την περίπτωση, δεν θα καταφέρουμε ποτέ να εξαλείψουμε την κοινωνική ανισότητα, επειδή υποτίθεται ότι είναι έμφυτη, υπεριστορική και άρα πανανθρώπινη. Είναι όμως έτσι; Ή μήπως, αντίθετα, αυτές οι νομοτελειακές «εξηγήσεις» περί της ανθρώπινης φυσικής ανισότητας είναι ιδεολογικές και κρυπτοθεολογικές απόψεις, οι οποίες, ενώ δεν τεκμηριώνονται επιστημονικά, νομιμοποιούν τη δυτική εξουσιαστική και ιμπεριαλιστική αντίληψη για τη σχέση μεταξύ των ανθρώπων και μεταξύ των λαών; Στις σελίδες αυτού του βιβλίου υπάρχει μια συστηματική αποδόμηση των απλοϊκών, αλλά πολύ διαδεδομένων ιδεολογικών μυθευμάτων σχετικά με την ιστορία της ανθρώπινης εξέλιξης από την προϊστορία της μέχρι σήμερα.

Μέσα από τα πιο πρόσφατα δεδομένα της αρχαιολογικής, παλαιοντολογικής και ανθρωπολογικής έρευνας, οι συγγραφείς αυτού του σημαντικού βιβλίου απορρίπτουν τόσο τον μύθο του «καλού αγρίου» που ζούσε κάποτε σε έναν επίγειο, εξισωτικό και κομμουνιστικό παράδεισο, ο οποίος καταστράφηκε από τον δυτικό ιμπεριαλιστικό πολιτισμό, όσο και τον μύθο της δήθεν φυσικής-ζωικής βαρβαρότητας που επικρατούσε επί χιλιετίες και μόνο σχετικά πρόσφατα «εκπολιτίστηκε» χάρη στην πλανητική κυριαρχία του «λευκού» δυτικού ανθρώπου.

Η συστηματική αποδόμηση των κυρίαρχων ανθρωπολογικών και ιστορικών-πολιτικών αφηγήσεων οδηγεί τους συγγραφείς στην απόρριψη, αφενός, κάθε γραμμικής ταύτισης της ανθρώπινης κοινωνικής πολυπλοκότητας με τον εξουσιαστικό τρόπο ζωής και, αφετέρου, της ιστορικής προόδου με την πλανητική κυριαρχία του δυτικού μοντέλου οικονομικής παραγωγής και πολιτισμικής σκέψης.

Οι συγγραφείς του «Η αυγή των πάντων», είναι ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ, διάσημος συγγραφέας, καθηγητής Ανθρωπολογίας στο London School of Economics και σε κορυφαία πανεπιστήμια των ΗΠΑ, και ο επιφανής αρχαιολόγος Ντέιβιντ Γουένγκροου, που διδάσκει Συγκριτική Αρχαιολογία στο University College του Λονδίνου. Συνεργάστηκαν στενά επί δέκα χρόνια για να γράψουν αυτό το σπουδαίο έργο διεπιστημονικής έρευνας, που ανατρέπει κάποια βαθύτατα ριζωμένα δυτικά ιδεολογήματα και μύθους σχετικά με την Ιστορία μας.

Το αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας είναι ένα βιβλίο που επιβεβαιώνει την επιτακτική -ιστορικά και πολιτικά- ανάγκη να επιλέξουμε κάποιες εναλλακτικές, πιο αυτόνομες και πιο πολύμορφες κοινωνικές πρακτικές, που, αν εφαρμοστούν, θα οδηγήσουν σε νέους τρόπους οργάνωσης των κοινωνιών μας.

Πράγματι, από τις αναλύσεις τους προκύπτει ότι οι πιο αποφασιστικές ιστορικές αλλαγές προέκυψαν πάντοτε ως προϊόν της συλλογικής αυτοδημιουργίας: «Αν, όπως ισχυρίζονται πολλοί, το μέλλον του είδους μας τώρα βασίζεται στην ικανότητά μας να δημιουργούμε κάτι διαφορετικό (ας πούμε, ένα σύστημα στο οποίο ο πλούτος δεν θα μπορεί να μεταμορφώνεται εύκολα σε εξουσία, ή στο οποίο οι άνθρωποι δεν θα ακούν ότι οι ανάγκες τους είναι ασήμαντες ή ότι η ζωή τους δεν έχει εγγενή αξία), τότε αυτό που έχει εντέλει σημασία είναι αν μπορούμε να ανακαλύψουμε εκ νέου τις ελευθερίες που μας κάνουν πρωτίστως ανθρώπους», όπως γράφουν, συνοψίζοντας όχι μόνο το επιστημονικό συμπέρασμα, αλλά και το αποφασιστικό πολιτικό διακύβευμα των ερευνών τους.

Και μιλάμε για το πολιτικό διακύβευμα αυτής της σημαντικής επιστημονικής μελέτης, επειδή ο εμπνευστής της, ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ, εκτός από καθηγητής Ανθρωπολογίας στο London School of Economics και σε κορυφαία πανεπιστήμια των ΗΠΑ, υπήρξε συγγραφέας πολλών αξιόλογων βιβλίων πολιτικής ανθρωπολογίας (που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά), αλλά και ένας διάσημος πολιτικός ακτιβιστής, που δυστυχώς έφυγε από τη ζωή (στις 2 Σεπτεμβρίου 2020), λίγο μετά την ολοκλήρωση αυτού του σπουδαίου βιβλίου.