Στην εγχώρια πολιτική σκηνή εκτοξεύτηκε πρόσφατα μια τέτοια απόφανση. Χωρίς καμία αιτιολόγηση ή όχι; Τι επακριβώς εμφανίζεται ως οικεία με ό,τι ακολουθεί στο παρόν κείμενο;
1. Για την υπόθεση εργασίας
Η «εργατική Πρωτομαγιά», ως «έντονα φορτισμένη ετήσια γιορτή και ιεροτελεστία» που μέσω του σοσιαλιστικού εργατικού κινήματος κατέστη «διεθνής τελετουργική εκδήλωσή» του σε μια «εκπληκτικά βραχεία περίοδο», θεματοποιήθηκε ευκρινώς από την ξένη βιβλιογραφία, με την επιπρόσθετη επισήμανση ότι υπήρξε η «μοναδική αργία» που συνδέθηκε με τη «βιομηχανική εργατική τάξη» (Hobsbawm). Πώς ακριβώς αναδύθηκε «εκ των κάτω» και «εκ των άνω» ή, πληρέστερα, ως κοινωνική και πολιτική «παράδοση» ο εορτασμός της «εργατικής Πρωτομαγιάς» στη χώρα μας; Θα μπορούσε να στοιχειοθετηθεί ένα παρόμοιο ερευνητικό πρόγραμμα και με ποιες επιπλέον σταθμίσεις όσων ενδεχομένως διαφοροποιούν πτυχές αυτής της διεργασίας;
2. Η «διεθνής τελετουργική» υπόσταση μιας υπό εδραίωση «παράδοσης»
Την Πρωτομαγιά του 1886 σε πολλές πόλεις των Ενωμένων Πολιτειών διαδηλώνουν χιλιάδες εργάτες διεκδικώντας τη διαίρεση του εικοσιτετραώρου σε τρία οχτάωρα (εργασία – ανάπαυση/μόρφωση – ύπνος) και με τίμημα εκατοντάδες νεκρούς (Σικάγο). Στο ιδρυτικό συνέδριο της Β’ Διεθνούς (Παρίσι 1889), με πρόταση της «Εργατικής Ενωσης» της Αμερικής, αποφασίζεται η καθιέρωση της Πρωτομαγιάς ως της «επίσημης εκδήλωσης» της αγωνιστικής βούλησης των εργατών και συνακόλουθα η μετατροπή της σε de facto αργία. Στο συνέδριο αυτό μετείχε και ο Πλάτων Δρακούλης, δημιουργός του «Αρδην» (1885-1887), του πρώτου σοσιαλιστικού εντύπου της πρωτεύουσας, κρατώντας ίση απόσταση από τους «μαρξιστές» και τους «possibilistes».
3. Οι όροι της εγχώριας πρόσληψης και επεξεργασίας
Η συγκεκριμένη δυναμική της επικοινωνίας δεν περιορίζεται μόνο στον «πομπό», δηλαδή σε μια μηχανική μετακένωση των σοσιαλιστικών ιδεών και πρακτικών, αλλά προσδιορίζει ακριβέστερα τη σημασία του «δέκτη». Δηλαδή, δεν παραβλέπει τις ανάγκες και τις δυνατότητές του που διαμορφώνουν τους όρους της οικείας πρόσληψης και επεξεργασίας.
Η δυνατότητα πάντως για τη, ραγδαία ή όχι, δίδυμη αυτή συμπαρουσία «πομπού» και «δέκτη» στην ελληνική κοινωνία των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα εξαρτήθηκε από τον αργό ρυθμό της εσωτερικής της διαφοροποίησης. Το πολιτικό της μάλιστα πεδίο είχε συγκροτηθεί με τη δραστηριότητα μιας κρατικής πολιτικής που απέβλεπε στην επιτάχυνση της οικονομικής ανάπτυξης και στην εθνική ολοκλήρωση. Ετσι, το έτος 1881, με την προσάρτηση της Θεσσαλίας, καταγράφεται η πρώτη επέκταση του μικρού ελληνικού βασιλείου σε βάρος της οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Τούτο εκτιμήθηκε ως η αρχική πραγματοποίηση της «Μεγάλης Ιδέας» που προκάλεσε τη διεύρυνση της εσωτερικής αγοράς. Βαθμιαία, μάλιστα, σημειώνεται η τάση μείωσης του ενεργού πληθυσμού που απασχολείται στη γεωργία, σταθεροποιείται η απασχόληση στον δευτερογενή τομέα και ο τριτογενής αυξάνεται με ταχύτατο ρυθμό. Ακριβέστερα, υποχωρεί στο εσωτερικό του τελευταίου η εξέχουσα θέση της δημόσιας διοίκησης και των ιδιωτικών υπηρεσιών για να πάρει οριστικά το προβάδισμα το εμπόριο, η τραπεζική πίστη και η συγκοινωνία, καθώς και τα «ελεύθερα επαγγέλματα» (Τσουκαλάς 1977).
4. Το έτος 1893 που εμφανίστηκε ως 1894
Ο Κορδάτος υποσημειώνοντας ότι η «Πρωτομαγιά γιορτάστηκε και το 1893 από τους καλλεργικούς» αποφαίνεται ότι το «1894 για πρώτη φορά στην Ελλάδα γιορτάζεται η Εργατική Πρωτομαγιά απ’ όλους τους σοσιαλιστές μαζί» (1956). Με την παράλειψη της υποσημείωσης και την αποκοπή τού «για πρώτη φορά», επί πολλές δεκαετίες μετά την πρώτη έκδοση της «Ιστορίας του ελληνικού εργατικού κινήματος» (1931), παρέμεινε ότι η «πρώτη εργατική Πρωτομαγιά» αποκλειστικά αφορούσε το 1894.
Ομως ένα έτος νωρίτερα, την Πρωτομαγιά του 1893, είχαν κιόλας επιτευχθεί τα ποιοτικά και τα ποσοτικά χαρακτηριστικά που τη διαφοροποιούν ριζικά με ό,τι είχε προηγηθεί και την ταυτοποιούν με ό,τι θα επακολουθούσε. Ετσι ο εορτασμός αυτός συντελέστηκε ως εξής:
● σχεδιάσθηκε, με τον ορισμό επιτροπής που είχε την ευθύνη της προετοιμασίας και της οργάνωσης·
● επανεκδόθηκε το φυλλάδιο του Καλλέργη «Εγκόλπιον Εργάτου» που διανεμήθηκε δωρεάν σε εκατοντάδες Αθηναίους·
● δεκαπέντε περίπου μέρες νωρίτερα κυκλοφόρησε ολοσέλιδη προκήρυξη του «Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου»·
● η εφημερίδα του «Σοσιαλιστής» δημοσιεύει επίσης την οικεία πρόσκληση: «Δύο Μαΐου, ημέρα Κυριακή 5 μ.μ. εις το Αρχαίον Στάδιον όπισθεν του Ζαππείου, εις την γέφυραν όπου είναι απέναντι εις τα Αγγλικά μνήματα με κυπαρίσσια»·
● οι αποδέκτες της πρόσκλησης δεν είναι απλώς οι σοσιαλιστές αλλά και «οι υπό μισθόν πάσχοντες»·
● οι συναθροισθέντες θα «υπογράψουν ψήφισμα προς την Βουλήν»·
● το ψήφισμα αυτό θα περιλαμβάνει, ανάμεσα σε άλλα, την καθιέρωση της αργίας της Κυριακής και του οχτάωρου: «Η ανάπαυσις των εργατών επί μίαν ημέραν της εβδομάδος» και «Ο περιορισμός των εργασίμων ωρών εις οκτώ (8) καθ’ εκάστην κατ’ ανώτατον όρον και ολιγώτερον διά τας κοπιώδεις και ανθυγιεινάς εργασίας και διά τους παίδας και τας γυναίκας».
5. Κάποια συμπεράσματα
Ο,τι σήμερα αποτελεί τη γενική αργία των εργαζομένων στην Ευρωπαϊκή Ενωση είχε μια συγκεκριμένη κυοφορία, της οποίας οι εγχώριοι όροι συνοψίζονται στα εξής:
α. σε βραχύ χρονικό διάστημα (1893, 1894) απέκτησε και στην Αθήνα τα ποιοτικά και τα ποσοτικά χαρακτηριστικά που θα συγκροτήσουν τη σταθερή ιδιοσυστασία της·
β. στο οικείο διεθνές περίγραμμα της εκδήλωσης, σύμφωνα με τις αρχικές «οδηγίες» της Β’ Διεθνούς, διαμορφώνεται μια κοινωνική και πολιτική «παράδοση» για την ιδεολογική ζύμωση και συνοχή όσων μετέχουν·
γ. η προετοιμασία, η διεξαγωγή και ο απολογισμός του συλλαλητηρίου συνδυάζουν την πολιτική πρακτική με την εορταστική τελετουργία·
δ. η μετατροπή της σε αργία προϋποθέτει τη δυναμική του κοινωνικού υποκειμένου που την επαναλαμβάνει μία φορά τον χρόνο, τη στιγμή που η άνοιξη βρίσκεται στο απόγειό της και, κατά τον Ρήγα Γκόλφη (έναν από τους ποιητές που ύμνησαν την «εργατική Πρωτομαγιά»), ωθεί τους εργαζόμενους να βρουν τον «καινούργιο δρόμο». Οχι πάντως αυτόν που υπόσχεται ο Κάκος, με το αυτοαναιρούμενο και με διαφορετικό χρώμα τρίπτυχο: «σταθερά, τολμηρά, μπροστά». Δηλαδή, «πάντα μπροστά»: «Δυνατότητα επαναφοράς της πρώτης κατοικίας μετά από 12 χρόνια», «αύξηση της μέσης δαπάνης ανά ταξίδι», κατάργηση του άρθρου 16, στο πλαίσιο «μιας γενναίας Συνταγματικής Αναθεώρησης»: «π.χ. άρθρο 16 για λειτουργία μη κρατικών ΑΕΙ», «πολιτικές για την ενεργό γήρανση», «έξυπνη μεταποίηση» της ελληνικής βιομηχανίας, ανάπτυξη «έξυπνου δάσους», «έξυπνη αντιμετώπιση της εγκληματικότητας», «διασφάλιση της Διαφάνειας» αλλά και «περισσότερη διαφάνεια» κ.λπ.
*Oμότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων
