Τα θεμέλια της εικονιστικής δημοκρατίας

Στις δυτικές δημοκρατίες, τις τελευταίες δεκαετίες, αναπτύχθηκε μια μορφή έκφρασης που θα μπορούσε να αποκληθεί «εικονιστική δημοκρατία» η οποία μας προτείνει περήφανα έναν νέο μεταφυσικό κόσμο. Ο κόσμος μας, όπως όλοι τον ξέρουμε, αποτελείται από πράγματα/αντικείμενα του νου, που παρουσιάζουν μια μεγαλύτερη ή μικρότερη αντίσταση στις αισθήσεις μας.

Η εικονιστική δημοκρατία αποτελείται από εικονιστικά αντικείμενα ή τεχνολογικά (μιντιακά) αντικείμενα ή ημι-αντικείμενα. Τα ημι-αντικείμενα αυτά έχουν κύριο χαρακτηριστικό τους την απουσία. Για να δώσουμε ένα παράδειγμα: όσο η κοινωνική μοναξιά αυξάνεται στον πραγματικό κόσμο τόσο οι οθόνες των τηλεοράσεων γεμίζουν από ανθρώπινες σχέσεις όλο πάθος και ένταση. Η απουσία τους από την πραγματική ζωή είναι ο όρος της παρουσίας των τηλεοπτικών αυτών σχέσεων ως ημι-αντικείμενα της εικονιστικής δημοκρατίας.

Η ανάπτυξη της τελευταίας έχει και κάποια θεωρητικά θεμέλια που, συνοπτικά, είναι αυτά του ρεαλισμού του κοινού νου. Ο ρεαλισμός αυτός δεν πιστεύει στην αναπαράσταση των αντικειμένων διά των ιδεών ή των ιδεατών μορφών. Δεν πιστεύει, επίσης, στη διάκριση πραγματικότητας και φαινομενικότητας. Με άλλα λόγια, κατά τον κοινό νου, τα αντικείμενα δεν έχουν τις ιδέες ως αναπαραστάσεις τους, ούτε χωρίζονται τα ίδια στην πραγματική και τη φαινομενική τους πλευρά. Ο κοινός νους πιστεύει αυτά που πιστεύουν όλοι οι άνθρωποι (εξ ου και ο όρος «δημοκρατία»). Ολοι και ο καθένας ξεχωριστά έχουμε μια άμεση γνώση της εξωτερικής μας πραγματικότητας και, ακόμη πιο καίρια, είμαστε βέβαιοι ότι έχουμε μια τέτοια γνώση. Οι ιδέες και οι θεωρίες εννοούνται μόνο ως πηγές σφαλμάτων. Οι κοινός νους εκφράζει μια ριζική και συνεχή δυσπιστία απέναντι στη θεωρητική κατανόηση του κόσμου.

Οι έννοιες που με τον πιο εύστοχο τρόπο χαρακτηρίζουν τον ρεαλισμό του κοινού νου είναι το αυτονόητο και το εύλογο. Ο κοινός νους υπερασπίζεται τις θέσεις του όχι μέσα από μια επιχειρηματολογία –δεν θα το έκανε ποτέ αυτό– αλλά λέγοντας ότι κάτι είναι εύλογο ή αυτονόητο. Στις θεωρητικές επιφυλάξεις και έρευνες για τα αίτια των πραγμάτων, ο κοινός νους απαντά ότι τα αίτια είναι πάντα προφανή: όταν έχει κρύο, κρυώνουμε.

Οταν δεν έχουμε φάει, πεινάμε. Τα προβλήματα, λοιπόν, ξεκινούν με τις θεωρητικές υπερβολές, που είναι παρατραβηγμένες και ανεδαφικές. Ολοι όσοι συμμερίζονται τις βεβαιότητες του κοινού νου έχουν πάντα δίκιο. Για παράδειγμα, αν οι πολλοί προτιμούν ένα reality show από μια ταινία του Ινγκμαρ Μπέργκμαν έχουν δίκιο.

Αυτός είναι ένας λόγος για να εξοβελιστεί ο κινηματογράφος του Μπέργκμαν και άλλων δημιουργών από τις τηλεοπτικές οθόνες, ενώ ο υψηλός κινηματογράφος διατηρεί την αξία του μόνο ως ιστορία της τέχνης αλλά διόλου ως βιωμένη τέχνη και, τελικώς, αφορά μόνο τους λίγους σινεφίλ. Μαζί με τον Μπέργκμαν αγνοούνται, στα μίντια των ρεαλιστών του κοινού νου, και άλλες αναπαραστάσεις που δεν μπορούν ούτε κατ’ ελάχιστον να θεωρηθούν εγκεφαλικές: η μουσική funky, η αφρικανική jazz, οι μουσικές του κόσμου γενικά, οι θεατρικές παραστάσεις μεγάλων συγγραφέων και άλλα παρόμοια.

Η παλαιά ιδέα ότι μια συλλογικότητα έχει ευθύνη για την αισθητική αγωγή των μελών της θεωρείται πλέον απαρχαιωμένη. Η διαπίστωση δε ότι παράγεται ένας χαμηλής ποιότητας πολιτισμός δεν φαίνεται να προκαλεί ανησυχία.

Ο ρεαλισμός του κοινού νου, στην παρούσα, υψηλή έντασή του, επιφέρει τις ακόλουθες συνέπειες: 1) Τη διάδοση μιας θεολογίας της τεχνοκρατίας, που κατέχει τη θέση ενός τεχνο-επιστημονικού (και μιντιακού) φονταμενταλισμού και η οποία, απέναντι στη σύγχρονη πολυπολιτισμικότητα, προτείνει τη μονο-επιστημονικότητα. 2) Μια γενική υποτίμηση της φαντασίας και της δύναμής της που ταυτίζονται με το απίθανο και το αδύνατο, ενώ ο ισχύων κόσμος εμφανίζεται ως ο μόνος δυνατός κόσμος. 3) Τη φιλοσοφία να περιορίζεται στην ακαδημαϊκή έρευνα ή τον ακαδημαϊσμό και να υποχωρεί η κατανόησή της ως τέχνη του βίου (όπως λειτουργούσε, δηλαδή, η αρχαία φιλοσοφία).

Στο σύνολό του, ο ρεαλισμός του κοινού νου (ή εικονιστική δημοκρατία) σημαίνει μια ιστορική περίοδο αξιοκρατικής υποχώρησης.

*Καθηγητής φιλοσοφίας στο ΕΚΠΑ