Νυφιάτικα ριζίτικα τραγούδια. Η φαντασία πετά στους ουρανούς

Νυφιάτικα τραγούδια: Κρητικά ριζίτικα του γάμου και της νύφης.

Μαρτυρίες, σημειώσεις, σχόλια.

-Το παλιό έθιμο ήταν στα νυφιάτικα τραγούδια να τραγουδούν ,όχι οι νεόνυμφοι, αλλά οι συγγενείς και οι φίλοι.

-Τα νυφιάτικα τραγούδια είναι πολύ παλιά. Διατηρήθηκαν και επέζησαν με την προφορική παράδοση από γενιά σε γενιά με μικρές ή και μεγαλύτερες αλλαγές από τόπο σε τόπο και από ντοπιολαλιά σε ντοπιολαλιά. Είναι «ζωντανά» όπως η γλώσσα. και γι αυτό αλλαγές, παραλλαγές και νέα τραγούδια ενισχύουν τον ποιητικό πλούτο των νυφιάτικων τραγουδιών. Τα νυφιάτικα της Κρήτης είναι τραγούδια χαράς για τη νέα ζωή του ζευγαριού. Ενίοτε υπάρχουν και ψήγματα λύπης για την απομάκρυνση της νύφης από το πατρικό της σπίτι. Εγκωμιάζουν τα κάλλη της νύφης( εγκωμιαστικά τραγούδια). Είναι και τραγούδια ευχετικά γιατί περιέχουν πολλές ευχές για τους νεόνυμφους.

-Την ερωτική ποίηση στα ριζίτικα της Κρήτης, την εκφράζουν κυρίως τα νυφιάτικα γαμήλια τραγούδια. Τα ερωτικά και τα τραγούδια της αγάπης κατατάσσονται στην ίδια ποιητική οικογένεια με τα τραγούδια του γάμου και της νύφης( νυφιάτικα). Τα νυφιάτικα μοιάζουν με τα ερωτικά και στο περιεχόμενο και στο ύφος. Έχουν τις ρίζες τους στην ελληνική αρχαιότητα( θυμίζουν τον «υμέναιο» των ομηρικών επών).

– Η ερωτική μαντινάδα είναι πολλές φορές ποιητικά αριστουργηματική. Στίχοι γεμάτοι νοήματα και έμπνευση σε αξιοζήλευτη επιγραμματική έκφραση.

-Στη Δυτική Κρήτη το ερωτικό τραγούδι είναι σύντομο, λιτό και εντυπωσιάζει με τη δύναμη της ποιητικής εικόνας και την επιγραμματική έκφραση του ερωτικού πάθους. Αντίθετα στην Ανατολική Κρήτη κυριαρχεί η ερωτική ρίμα. Θεοχάρης Ε. Δετοράκης, Ανέκδοτα δημοτικά τραγούδια της Κρήτης, Ηράκλειο 1976, σ. 121.

Στάδια και τελετουργικά του γάμου στην Κρήτη: Λογοδόσματα, αρραβώνες, μεταφορά των προικιών της νύφης από το πατρικό σπίτι στο σπίτι του γαμπρού, το στρώσιμο του κρεβατιού με όλους τους τύπους, τις αλληγορίες και τους συμβολισμούς, η τελετή της παντρειάς, η μετακίνηση της νύφης στο σπίτι του γαμπρού, ( Παύλος Γ. Βλαστός, Ο γάμος εν Κρήτη, Ήθη και έθιμα των Κρητών, Αθήνα 1893).

-Άλλα έθιμα που αναφέρονται στα νυφιάτικα τραγούδια της Κρήτης είναι: Ετοιμασία της προίκας της νύφης( υφαντά, κεντητά, ραφτά, πλεχτά, ξομπλιαστά..), ετοιμασία και καλλωπισμός της νύφης, ξύρισμα του γαμπρού, ξεκίνημα της πομπής από το σπίτι της νύφης προς το σπίτι του γαμπρού, στεφανώματα, υποδοχή της νύφης στο σπίτι του γαμπρού..

-Από πλευράς μουσικής στα νυφιάτικα της Κρήτης συνταιριάζονται μελωδίες και σκοποί από τραγούδια της τάβλας και τραγούδια της στράτας, σε πλήθος παραλλαγών.

-Το γλέντι και το ξεφάντωμα που ακολουθούν τον γάμο είναι συμπόσια πολύωρα ή και πολυήμερα. Οι καλεσμένοι τραγουδούν όλα τα νυφιάτικα και ερωτικά ριζίτικα τραγούδια ξέρουν.

Παινέματα της νύφης.

Να παινέσουμε τη νύφη που `ν` του κόσμου το στολίδι.

Να παινέσουμε τη χάρη που δεν έχει άλλη πάρει.

Να παινέσουμε τα κάλλη που καμιά δεν έχει άλλη.

Έχει στα μαλλιά κορόνα και κορμί σαν την κολόνα.

Έχει φρύδια γαϊτάνι που ζωγράφος δεν τα κάνει.

Έχει μάτια ζαφειρένια όμορφα και ζαχαρένια.

Έχει πρόσωπο φεγγάρι όλο ομορφιά και χάρη.

Έχει μύτη σαν κοντύλι, στόμα σαν το δαχτυλίδι.

Έχει χείλη κρουσταλένια, δόντια μαργαριταρένια.

Έχει στήθος μαρμαρένιο και κορμί κυπαρισσένιο.

Έχει χέρια λαμπαδένια, μακριά και μεταξένια.

Έχει δάχτυλα ωραία με διαμάντια στολισμένα.

Ώ! Χαράς τονε τον κύρη που `φερε τέτοιο ζαφείρι.

Ώ! Χαράς την και τη μάνα που` χει τέτοια μαντζουράνα.

Ώ! Χαράς και την αγκάλη π` αγκαλιάζει τέτοια κάλλη.

Το αντρόγυνο να ζήσει και να μας πολυχρονίσει.

Να μας ζήσει χίλια χρόνια με παιδιά και δισεγγόνια.

Κρητικό ριζίτικο του γάμου. Τεκμηρίωση: Βλαστός 1893, Κριάρης 1920, Παπαγρηγοράκης 1957, Αποστολάκης 2010, Καζαμιάκης( παραλλαγή) 2023.

Η μαυρομάτα.

Για δες νεράντζι κόκκινο το παίζει η μαντζουράνα,

Παίζει το μια, παίζει το δυό, συχνομυρίζεται το.

Χριστέ, να μύριζα κι εγώ νεράντζι σαν και σένα,

Να` χα τσι κοκκινάδες σου να με μυρίζ` η αγάπη.

Τεκμηρίωση: Κριάρης 1920, Σπανδωνίδη 1935, Παπαγρηγοράκης 1957, Αποστολάκης 2010, Καζαμιάκης 2023.

Εγώ περνώ και δε μιλώ.

Εγώ περνώ και δε μιλώ κι η κόρη χαιρετά με:

«Που πάεις ψεύτη του φιλιού και κομπωτή τσ` αγάπης;»

«Αν ήμουν ψεύτης του φιλιού και κομπωτής τσ` αγάπης,

γιάντα `δωκες τ` αχείλι σου και γλυκοφίλησα το;»

«Αν το `δωκα τ` αχείλη μου κι εγλυκοφίλησες το,

νύχτα `ταν, ποιος μας έβλεπε, κι αυγή, ποιος μας εθώρειε;»

« Τα χείλη σου σαν φίλησα βάψανε τα δικά μου

και το μαντήλι έσυρα κι έβαψε το μαντήλι,

και το μαντήλι έπλυνα μέσα σ` ωριό ποτάμι,

και το ποτάμι πήγαινε σ` ωριό περιβολάκι,

απού `χε δέντρα αρίφνητα, μηλιές και κυπαρίσσια,

ποτίζει, αποποτίζει τα, χύνεται στο θαλάσσι.

Τα δέντρη εσωπάσανε, μηλιές και κυπαρίσσια,

Μα το θαλάσσι φύσηξε στο ναύτη το φιλί μας,

κι ο ναύτης το διαλάλησε σ` ‘ολην την οικουμένη».

Τεκμηρίωση: Γιάνναρης 1876, Κριάρης 1920, Παπαγρηγοράκης 1957, Αποστολάκης 2010, Καζαμιάκης 2023.

Μήνα μου κόρη κι έρχομαι.

«Μηνάς μου κόρη κι έρχομαι, κι είντα να βάλω νάρθω;».

« Αν βρέχει βάλε τσόχινα, κι ανέ χιονίζει γούνες,

κι αν είναι εύγια ξαστεριά βάλε τα βελουδένια.

Και να διαλέξεις τον καιρό άντρί μου όντε θάρθεις

Νάρθεις ψιμοκαλόκαιρο το μήνα τ` Αλωνάρη

Απού ναι οι ποταμοί στεγνοί κι οι στράτες παστρεμένες.

Τεκμηρίωση: Βλαστός 1950, Σπανδωνίδη 1955, Καζαμιάκης 2023.

Δυο λόγια για τα Ριζίτικα τραγούδια.

Τα ριζίτικα έχουν πολύ βαθιές ρίζες που φτάνουν πολλούς αιώνες πίσω. Το πρώτο γνωστό ιστορικό ελληνικό τραγούδι( Το κούρσος της Αντριανούπολης*), το έγραψαν ποιητάρηδες της Κρήτης. Ο λαός της Κρήτης μετέπλαθε τα πάντα σε τραγούδι: Ερωτικό, νυφιάτικο, ηρωικό, πολεμικό, δοξαστικό, εργατικό, θρησκευτικό, λατρευτικό, πένθιμο, αγροτικό, ποιμενικό, της ζωοκλοπής, της ξενιτιάς, του μοιρολογιού.. Υπάρχουν τόσο παλιά ριζίτικα τραγούδια που αναφέρονται στο κτίσιμο και στην Άλωση της Κωνσταντινούπολης.

*Το κρούσος της Αντριανούπολης.1361 μ.Χ.

Τ’ αηδόνια της Ανατολής και τα πουλιά της Δύσης

κλαίγουν αργά, κλαίγουν ταχιά, κλαίγουν το μεσημέρι,

κλαίγουν την Αντριανούπολη την πολυκρουσεμένη,

όπου τήνε κρουσέψανε τις τρεις γιορτές του χρόνου·

του Χριστουγέννου για κηρί, και του Βαγιού για βάγια,

και της Λαμπρής την Κυριακή για το Χριστός Ανέστη.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Στους αγαπημένους φίλους Σοφία Γαλανάκη και Μανόλη Μοσχονά.