Όταν αναφέρεται ο όρος διαφάνεια στον καθημερινό λόγο, συνήθως σκεφτόμαστε δύο πράγματα: ένα πολιτικό αίτημα (στο οποίο συμφωνούν όλοι σχεδόν οι πολιτικοί σχηματισμοί) και μια κατάσταση διαφάνειας του εαυτού, που αφορά την έκθεση της προσωπικής μας ζωής, κυρίως στα κοινωνικά δίκτυα. Πώς τη συνδέετε με το μεγαλύτερο κομμάτι της γαλλικής σκέψης του 20ου αιώνα;
Το βασικό μου ακαδημαϊκό και φιλοσοφικό ενδιαφέρον είναι ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται οι έννοιές με τις οποίες σκεφτόμαστε έτσι ώστε να πλάθουν τη φαντασία μας. Και βρίσκω ιδιαίτερα μαγνητικές τις έννοιες, ιδίως τις πολιτικές έννοιες, όταν αλλάζουν— όπως και τη διαφάνεια. Οι δύο έννοιες που περιγράφετε είναι αρκετά πρόσφατες, στη Γαλλία οι έννοιες της διαφάνειας ήταν εντελώς διαφορετικές. Από τα τέλη της δεκαετίας του 30, και ιδιαίτερα στην μεταπολεμική εποχή, η γαλλική σκέψη αντιτάχθηκε στο ιδεώδες της διαφάνειας. Αντιτέθηκαν τόσο έντονα ώστε να χρησιμοποιούν την λέξη σαν συνώνυμο του ολοκληρωτισμού. Διαφανής κοινωνία σήμαινε την διάλυση της ιδιωτικής ζωής και της ηθικής σκέψης. Όπου λοιπόν σε εμάς και στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο η διαφάνεια είναι θετική έννοια και συχνά ένα σλόγκαν, οι Γάλλοι επέμεναν στην απολύτως αντίθετη έννοια. Αυτή η χρήση τους είχε σημασία και στην καθημερινή έκφραση των ανθρώπων αλλά και στην πολύ ελιτίστικη φιλοσοφία. Εμένα μου έκανε πρώτα εντύπωση αυτή η «φοβία» τους προς τη διαφάνεια. Πώς γίνεται να χρησιμοποιούμε λίγο πολύ τις ίδιες έννοιες και γενικά την ίδια πολιτική γλώσσα αλλά ορισμένες σαν αυτή να είναι τόσο ξεχωριστές; Και επίσης για να καταλάβουμε πώς γίνεται η ιστορία της μεταπολεμικής γαλλικής σκέψης να μας προσφέρει σημαντικές δυνάμεις για να αποδομούμε λίγο λίγο τον κόσμο και τις εμμονές μας στην αυτό-προβολή και την πολιτική.
Χρησιμοποιείτε τη διαφάνεια ως έννοια-κλειδί, ως οδηγό/ξεναγό που τέμνει εγκάρσια, όπως μας εξηγήσατε, την ιστορία της γαλλικής μεταπολεμικής σκέψης. Υπάρχουν άλλες έννοιες που θα μπορούσαν να «ιστορικοποιηθούν» αναλόγως;
Σίγουρα· όπως οι έννοιες του κανονικού, του άλλου, της επανάστασης, του κράτους, του εαυτού. Αλλά η διαφάνεια μάς λέει πολλά για όλες αυτές, ενώ δεν συμβαίνει το αντίστροφο. Κάθε κοινωνία έχει τις έννοιες-κλειδιά της, αλλά συχνά οι έννοιες αυτές είναι οι «μικρές» ιδέες, οι δευτερεύουσες, αυτές που κρύβονται μέσα σε άλλες. Έτσι ήταν και η διαφάνεια στην Γαλλία: μια μικρή ιδέα με μεγάλο βεληνεκές. Νομίζω λοιπόν πως πρέπει να εστιάζουμε σε αυτές τις μικρές, ξεχωριστές έννοιες, αυτές που χρησιμοποιούμε λίγο εν διελεύσει, χωρίς πολύ πολύ να τις σκεφτόμαστε διότι νομίζουμε πως ξέρουμε τι σημαίνουν. Έτσι καταλήγουμε να έχουμε μία πιο ολοκληρωμένη εικόνα του διανοητικού κόσμου.
Εν τέλει, η γαλλική μεταπολεμική σκέψη ήταν κυρίως μια υπόθεση της φιλοσοφίας ή των διασυνδέσεων και των αλληλεπιδράσεών της με τα «συγγενή» της πεδία (ψυχανάλυση, ανθρωπολογία, πολιτική κ.ο.κ.);
Έχετε σίγουρα δίκιο πως ήταν θέμα των αλληλεπιδράσεών της με άλλα πεδία. Ήδη από παλιότερα, η φιλοσοφία προσπαθούσε να εμφανιστεί υπεράνω των άλλων, ιδίως της κοινωνιολογίας και της ψυχολογίας. Από περίπου το 1935 και μετά, ιδίως στα πενήντα χρόνια ως το 1985 δεν υπάρχει φιλοσοφία αμιγής και αποκλεισμένη: ακόμα και οι πιο δύσκολοι ή αποκλεισμένοι φιλόσοφοι ασχολούνται με «παραφιλοσοφικά» θέματα. Και αυτό είναι που κάνει την γαλλική φιλοσοφία τόσο ενδιαφέρουσα: είναι ένα αμάλγαμα, μια επιμονή στην αγνή και συστηματική φιλοσοφία που τελικά δεν αντέχει να μην μιλάει για όλα τα άλλα πεδία και θέματα. Υπάρχει ταυτόχρονα μια ατέλειωτη μάχη από τους φιλόσοφους να ξανακερδίσουν ιδίως τον δημόσιο χώρο, το πεδίο των διανοουμένων, να μην το αφήσουν σε μόνο λογοτέχνες, μόνο ανθρωπολόγους, μόνο θεωρητικούς της πολιτικής.
Η διανοητική ιστορία (intellectual history) όπως και η Ιστορία των Ιδεών είναι πεδία αρκετά παραγνωρισμένα στον ελληνικό επιστημονικό χώρο, κυρίως σε επίπεδο πρωτογενούς παραγωγής – εννοώ ότι σε μεταφρασμένους τίτλους υπάρχει μια σχετικά ικανοποιητική βιβλιογραφία. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται αυτή η ένδεια;
Στην ηπειρωτική Ευρώπη, η ιστορία ιδεών ήταν όλο και πιο «δευτερεύον» πεδίο τον εικοστό αιώνα: οι φιλόσοφοι την έγραφαν αλλά στόχευαν στη φιλοσοφική κατάληξη και χρήση της (βλ. στον εαυτό τους)· οι φιλόλογοι τη χρησιμοποιούσαν μάλλον περισσότερο, όπως και ορισμένοι ιστορικοί. Στη Γαλλία ήταν γνωστή μέσα στην φιλοσοφία, ενώ στην Γερμανία, η ιστορία εννοιών (Begriffsgeschichte) του Ράινχαρτ Κοσέλλεκ συσχετίστηκε για πολλά χρόνια με συντηρητικούς κύκλους και μόνο γύρω στο 1995 ανοίχτηκε. Στην Αγγλία, χάρη στον Κουέντιν Σκίνερ και τους συναδέλφους του βασίστηκε στην ιστορία της πολιτικής σκέψης. Αυτό που θεωρούμε σήμερα στην Αμερική διανοητική ιστορία υπήρχε αλλά αποτελούσε μάλλον μικρό πεδίο· ο Ρόμπερτ Ντάρντον λέει κάπου πως την δεκαετία του 50 ήταν ακόμα η βασίλισσα της ιστορίας, αλλά μετά λόγω της κοινωνικής ιστορίας ξέπεσε. Μόνο στα τελευταία 15-20 χρόνια έχει ξαναγίνει κεντρικό πεδίο (και έχει γίνει αυτό λίγο στα ύπουλα). Νομίζω πως στην Ελλάδα υπήρχαν δύο λόγοι διαφορετικοί: πρώτον το ότι η ελληνική σκέψη είχε έντονες σχέσεις με το εξωτερικό (αλλά και με την αρχαιότητα) ώστε ο βασικός στόχος της διανοητικής ιστορίας, ιδίως όσο η διανοητική ιστορία αφορούσε τους «μεγάλους» φιλοσόφους, να μην είναι τόσο θέμα ξεχωριστό. Μπορούσε κανείς να συζητήσει το θέμα από τη φιλοσοφία, και το θέατρο από τις θεατρικές σπουδές, και τη λογοτεχνία κλπ.
Διευθύνετε το Ινστιτούτο Remarque του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, με αντικείμενο την Ευρωπαϊκή σκέψη.Υπάρχει έντονο ενδιαφέρον για αυτήν στον ακαδημαϊκό κόσμο των Η.Π.Α, ή αποτελεί ένα δευτερεύον, θεωρούμενο ενδεχομένως κάπως ελιτίστικο, πεδίο;
Το Ινστιτούτο Remarque έχει σαν αντικείμενό του τη σπουδή της Ευρώπης ως γεωπολιτικό χώρο αλλά και ως παράδοση σκέψης και πολιτικής. Στις ΗΠΑ, η εικόνα της Ευρώπης έχει αλλάξει ριζικά τα τελευταία 30 χρόνια: έχει χάσει την κεντρική γεωστρατηγική της θέση (την οποία έχουν πάρει οι Κίνα, Ινδία, Μέση Ανατολή, και Αφρική), και οι Αμερικανοί την θεωρούν μάλλον πολιτικά δεδομένη, αυτονόητη, και προβληματική. Ιδίως την τελευταία δεκαετία που ο ακαδημαϊκός κόσμος συζητά έντονα τις σκιές της αποικοιοκρατίας, της υποδούλωσης, και των ανισοτήτων, έχει αλλάξει το τί συζητάμε ως Ευρωπαϊκή σκέψη, τι θέλουμε να προωθήσουμε, τι έχει ακόμα μέλλον. Όσο ξαναδιαβάζουμε κλασικά και παραμελημένα κείμενα—ιδίως για να καταλάβουμε καλύτερα τις αποτυχίες και τα παράδοξά της—μπορούμε να κάνουμε και ιστορία και φιλοσοφία.
Πείτε μας ορισμένα πράγματα και για τα προηγούμενά σας βιβλία
Στα δεκαπέντε χρόνια που δημοσιεύω, έχω εστιάσει σε 3-4 γενικά θέματα. Πρώτον, στην ιστορία της έννοιας του ανθρώπου, και μαζί της των εννοιών του ανθρώπινου και του ανθρωπισμού. Αυτό ήταν το θέμα του πρώτου μου βιβλίου,An Atheism that is not Humanist Emerges in French Thought (Ένας μη ανθρωπιστικός αθεϊσμός αναδύεται στη Γαλλική Σκέψη, 2010).Δεύτερο θέμα που με ενδιαφέρει είναι ο χρόνος, και η σχέση του με την εξουσία και την δύναμη, που οδήγησε στο βιβλίο Power and Time, με τους ιστορικούς Dan Edelsteinκ αι Natasha Wheatley, 2020, που οποίο θα δημοσιευτεί από τις Εκδόσεις Πόλις και στα ελληνικά. Το τρίτο κεντρικό θέμα είναι το θέμα του σώματος και της ιστορίας του, και εκεί έχω συγγράψει δυο βιβλία με τον ανθρωπολόγο Todd Meyers για την ιστορία των επιστημών του σώματος και του μυαλού, με κύριο το The Human Body in the Age of Catastrophe (Το Ανθρώπινο Σώμα στην Εποχή της Καταστροφής: Ευθραυστότητα, Ενσωμάτωση και Eπιστήμη γύρω από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, 2018). Τον τελευταίο καιρό δουλεύω και στα τρία θέματα ταυτόχρονα, ετοιμάζοντας ένα βιβλίο για την προϊστορία—όχι τί έγινε στην προϊστορία αλλά με ποιους όρους συζητιέται η καταγωγή του ανθρώπου (και τι πολιτική σημασία της δίνεται) στα τελευταία 150-200 χρόνια…
-Ο Στέφανος Ν. Γερουλάνος γεννήθηκε το 1979 στην Αθήνα και είναι καθηγητής ιστορίας και διευθυντής του Ινστιτούτου Remarque στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Έχει συγγράψει τέσσερα βιβλία, εκ των οποίων και το Η Διαφάνεια και οι Κριτές της: Ιστορία της Μεταπολεμικής Γαλλικής Σκέψης (2017) που δημοσιεύτηκε σε μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα από τις Εκδόσεις Πόλις το 2022. Έχει επιμεληθεί δέκα ακόμα βιβλία, και εκτελεί καθήκοντα συνεκδότη του περιοδικού Journal of the History of Ideas.
*Διδάσκει στο ΕΚΠΑ και στο ΕΑΠ
