Αναζητώντας χρήσιμους εχθρούς

«Θα σας κάνουμε ένα τρομερό πράγμα», είπε ο Σοβιετικός αξιωματούχος Georgi Arbatov σε ένα ακροατήριο των ΗΠΑ το 1988. «Θα σας στερήσουμε έναν εχθρό». Η προειδοποίηση αποδείχθηκε προφητική. Από τα ερείπια του Τείχους τις επόμενες δεκαετίες ξεπετάχτηκαν απειλές που οι άνθρωποι είχαν καταχωνιάσει στις πιο απόμακρες γωνιές της μνήμης: εθνικισμός, λαϊκισμός, θρησκευτικοί διαχωρισμοί, αυταρχισμός…

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η αντιπαράθεση των ΗΠΑ με την Κίνα, οι νέοι γεωπολιτικοί και οικονομικοί συνασπισμοί, οι τοπικές συγκρούσεις και οι οικονομικές κρίσεις που γίνονται όλο και πιο συχνές διαμορφώνουν ένα νέο πρωτόγνωρο και –ενδεχομένως- αχαρτογράφητο περιβάλλον στο οποίο ο «εχθρός» και οι «απειλές» είναι τόσο ακαθόριστες, ώστε όλα τα προϋπάρχοντα δεδομένα και παραδοχές κινδυνεύουν να ανατραπούν. Η ασάφεια, η σύγχυση και οι ευμετάβλητες ισορροπίες ενισχύουν τις φωνές εκείνες που ζητούν μια νέα συμφωνία δυνάμεων, που θα διευθετήσει τα προβλήματα του κόσμου και θα διαιρέσει τον πλανήτη σε σφαίρες επιρροής.

Η σημερινή πραγματικότητα αναδεικνύει ένα μείζον ερώτημα: ποια συστατικά εξασφαλίζουν μία σταθερή τάξη πραγμάτων; Η αρμονία της συνεργασίας και οι αρχές που συστηματικά διακηρύσσουν οι ηγέτες της Δύσης ή η απειλή και ο φόβος στον οποίο αναφέρθηκε ο σοβιετικός αξιωματούχος λίγο πριν καταρρεύσει η Σοβιετική Ενωση; Αν αναζητήσουμε την απάντηση στην Ιστορία, τότε θα διαπιστώσουμε ότι η ισορροπία είναι προϊόν που παράγεται από τον φόβο για τον εχθρό, παρά από την πίστη στους φίλους. Ο φόβος της Καρχηδόνας κράτησε τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία ενωμένη. Η Ευρωπαϊκή Συμφωνία για τη μετα-ναπολεόντεια διευθέτηση που έγινε στη Βιέννη το 1815 ήταν προϊόν της απειλής που αισθάνονταν οι συντηρητικές μοναρχίες από την άνοδο των φιλελεύθερων δυνάμεων. Οι νικητές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου έφτιαξαν μία Ευρώπη, που θα μπορεί να κρατά υπό έλεγχο τη Γερμανία και στην απομόνωση τους μπολσεβίκους.

Οι νικητές του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου σχεδίασαν μια μεταπολεμική παγκόσμια τάξη με στόχο να εμποδίσουν την επιστροφή του φασισμού και του ναζισμού. Ο Ψυχρός Πόλεμος χώρισε τον κόσμο σε δύο συμπαγή αντίπαλα μπλοκ και ο φόβος εξασφάλιζε την ισορροπία. Πολλά κορυφαία περιστατικά της σύγχρονης Ιστορίας συνδέονται και συνέβησαν, προκειμένου να αντιμετωπιστεί αυτό που οι αντιμαχόμενοι χαρακτήριζαν ως απειλή. Στη Δύση, το Σχέδιο Μάρσαλ παρείχε βοήθεια σε κυβερνήσεις που συμφώνησαν να εκδιώξουν τους κομμουνιστές. Το ΝΑΤΟ ήταν το αντίπαλο δέος στον Κόκκινο Στρατό. Οι συμμαχίες των ΗΠΑ στην Ανατολική Ασία στόχευαν στην Κίνα και στη Βόρεια Κορέα. Η σινο-αμερικάνικη προσέγγιση που επιτεύχθηκε τη δεκαετία του 1970, πιθανόν να μην είχε επιτευχθεί χωρίς τον φόβο της Σοβιετικής Ενωσης. Φυσικά ανάλογες επιλογές έγιναν και από το απέναντι μπλοκ.

Υπό το πρίσμα αυτό, το ζήτημα που ανακύπτει είναι το κατά πόσον είναι ευσταθής η ισορροπία που στηρίζεται στον φόβο. Η Ιστορία έχει την απάντηση. Η μεθοδευμένη υποκρισία των «νικητών» να αποδώσουν ηθικά χαρακτηριστικά στο τρόπαιο της νίκης τους, όχι μόνο δεν έλυσε προβλήματα αλλά ακόμα και ο χρόνος που εξασφάλισαν έκανε την αντίδραση των «ηττημένων» πιο βίαιη και πιο καταστρεπτική. Στα μέσα του 19ου αιώνα, οι φιλελεύθερες επαναστάσεις όχι μόνο ανέτρεψαν την ιδεολογική συνοχή της μοναρχικής Ευρωπαϊκής Συμφωνίας αλλά οδήγησαν και στον πρώτο μεγάλο πόλεμο. Η Συνθήκη των Βερσαλιών όχι μόνο δεν απέτρεψε τη γερμανική απειλή, αλλά ενίσχυσε τον ναζισμό και τον φασισμό που στόχευε στην κατεδάφιση της μεσοπολεμικής φιλελεύθερης τάξης πραγμάτων. Οι διευθετήσεις που έκαναν οι νικητές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου όχι μόνο δεν εξασφάλισαν την παγκόσμια τάξη, αλλά αντίθετα προκάλεσαν εντάσεις που θα μπορούσαν να καταστρέψουν τον πλανήτη.

Ο Michael Beckley, επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Tufts University, στο δοκίμιο «Οι εχθροί του εχθρού μου» (σ.σ. στοιχεία γι’ αυτό το άρθρο έχουν αντληθεί από το δοκίμιο) επισημαίνει ότι σήμερα, πολλοί από τους πυλώνες της τάξης πραγμάτων έχουν λυγίσει. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το ΝΑΤΟ σπαράσσεται από διαφωνίες για την κατανομή των βαρών, ενώ η Ε.Ε., που παραλίγο να διαλυθεί κατά τη διάρκεια της κρίσης της ευρωζώνης και έχασε το Ηνωμένο Βασίλειο, αντιμετωπίζει την άνοδο των ξενοφοβικών δυνάμεων. Τέλος επισημαίνει ότι πιεστικά παγκόσμια προβλήματα όπως η κλιματική αλλαγή, οι οικονομικές κρίσεις, οι πανδημίες, η ψηφιακή παραπληροφόρηση, οι εισροές προσφύγων και ο πολιτικός εξτρεμισμός παραμένουν χωρίς λύση γιατί δεν υπάρχει η απειλή για να εκβιάσει τη λύση.

Εύλογο το ερώτημα: Μήπως σήμερα οι ελίτ αναζητούν «εχθρούς» για να δικαιολογήσουν τον αυριανό κόσμο, που όπως όλα δείχνουν θα είναι πολύ πιο δύσκολος από τον τωρινό;

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας