Προσωπίδες

Λέγεται (και γράφεται) πως οι Γιαννιώτες πρόκριτοι, παραδίδοντας την πόλη στους Οθωμανούς, ανάμεσα στα προνόμια που ζήτησαν ήταν να μπορούν να γλεντούν και να φορούν προσωπίδες την Αποκριά. Εξ αυτού του λόγου, άλλωστε, διατηρήθηκαν όλα τα αποκριάτικα έθιμα (μαζί και οι τζαμάλες, που κάνουν τα Γιάννινα μέχρι σήμερα σημαντικό αποκριάτικο προορισμό).

Μάσκες είναι οι προσωπίδες. Μάσκες που φορά κανείς στο πρόσωπο, για να γίνει «άλλος». Για να κάνει ό,τι δεν επιτρέπεται να κάνει τον υπόλοιπο χρόνο. Ο άντρας να γίνει γυναίκα και το αντίστροφο, ο φτωχός να γίνει πλούσιος και το αντίστροφο, ο δούλος να γίνει άρχοντας και πάει λέγοντας.

Η προσωπίδα απελευθερώνει το υποσυνείδητο. Αφήνει τα απωθημένα να εκφραστούν. Επιτρέπει, κάτω από το μασκάρεμα, να λες και να κάνεις πράγματα απαγορευμένα. Επιτρέπονται, με άλλα λόγια, τα μασκαραλίκια. Χωρίς παρεξηγήσεις. Το αντίθετο. Επιβάλλονται εθιμικά. Για το καλό. Για την καλοχρονιά, καθώς συμβαίνουν στο πέρασμα από τον χειμώνα στην άνοιξη. Από τον θάνατο της φύσης στην αναγέννηση.

Το μασκαραλίκι, λοιπόν. Ωραία λέξη με οθωμανική κατάληξη. Οπως το νταηλίκι, το νταβατζηλίκι και άλλα, που αποτυπώνουν συλλογικές νοοτροπίες και ήθη μας. Αυτό το μασκαριλίκι δεν είναι απλά επιτρεπτό άλλα ζητούμενο. Να το επιτελέσουμε θεατρικά και να απαλλαγούμε από τους πειρασμούς του.

Ολα αυτά σε άλλες κοινωνίες. Εκεί που υποτίθεται πως το μασκαριλίκι είναι μόνο αποκριάτικο έθιμο. Στη δική μας; Υπάρχει ανάγκη για κάτι τέτοιο, όταν τείνει να γίνει κανονικότητα; Τι χρείαν έχομεν ασχημονείν τελετουργικά, όταν το κάνουμε καθημερινά; Γιατί να χρειαζόμαστε τις κοινωνικές αντιστροφές ως έθιμα, όταν έχουν εισχωρήσει και εγκατασταθεί στην «κανονικη» μας ζωή; Γιατί να χρειαζόμαστε το άσεμνο και το αισχρό ως απελευθέρωση του υποσυνείδητου, όταν έχει εισχωρήσει και εγκατασταθεί στο συνειδητό;

Θα μου πείτε όλα αυτά έχουν γίνει τουριστικά θεάματα και φολκλορικές αναπαραστάσεις. Τι νόημα έχει πια να μας απασχολούν;

Συμφωνώ, μα νομίζω λίγος στοχασμός, έστω αποκριάτικος, καλό μας κάνει.

*Καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων