Οι εικόνες από τον σεισμό στη νοτιοανατολική Τουρκία και τη Συρία είναι συγκλονιστικές! Οι καταγεγραμμένοι νεκροί ξεπερνούν τους 34.000, οι τραυματίες τους 80.000 και οι αγνοούμενοι φτάνουν τους τουλάχιστον 150.000. Οι ζωές 10 εκατ. ανθρώπων στην Τουρκία επηρεάζονται από τον καταστροφικό σεισμό. Πολλοί απ’ αυτούς θρηνούν την απώλεια αγαπημένων, της περιουσίας τους, της καθημερινότητας/ζωής που γνώριζαν… Εφυγε η γη κάτω από τα πόδια τους.
Οι Ελληνες το 2023 κινητοποιούνται, όπως έκαναν και το 1999, και συγκεντρώνουν τρόφιμα, φάρμακα, ρουχισμό, είδη πρώτης ανάγκης για τους σεισμόπληκτους. Γι’ άλλη μία φορά η πραγματικότητα αυτή έρχεται σε αντίθεση με την εικόνα του εχθρού, του «άλλου». Ξαφνικά σε πρώτο πλάνο έρχεται ο Τούρκος γείτονας, ο άνθρωπος που έχει ανάγκη και ο Ελληνας σπεύδει να τον βοηθήσει.
Ωστόσο παρατηρούμε ότι αυτήν την εικόνα που αναδύεται μέσα από τα ερείπια του σεισμού προσπαθεί να αναστρέψει ένα γνωστό ρεύμα ρητορικής και στις δύο χώρες. «Αλλο η αλληλεγγύη και άλλο η πολιτική» λένε κάποιοι Ελληνες πολιτικοί, δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί. «Την επαύριο του σεισμού θα επιστρέψουμε στην κανονικότητα των ελληνοτουρκικών σχέσεων, των απειλών, των εξοπλισμών». «Τα συμφέροντά μας είναι διαφορετικά». Τα τηλεοπτικά πάνελ ξεκινούν με τις «καταστροφικές συνέπειες του σεισμού», για να περάσουν πολύ γρήγορα στην πολεμική ρητορική του Ερντογάν και στους εξοπλισμούς και την υπεροπλία της Ελλάδας.
Τι θλιβερή ειρωνεία… Αυτή η στάση των Ελλήνων πολιτικών / δημοσιογράφων / αναλυτών είναι ακριβώς η ίδια με τη στάση Τούρκων πολιτικών / δημοσιογράφων / αναλυτών, όταν το 1999 βρέθηκαν ενώπιον της «επίθεσης αλληλεγγύης και φιλίας από την Ελλάδα». Τότε και πάλι τουρκικά και ελληνικά ΜΜΕ είχαν κατακλυστεί από τις ενέργειες συμπαράστασης και αλληλεγγύης των Ελλήνων: φορείς, όπως υπουργεία, δήμοι, σύλλογοι, και απλοί πολίτες οι οποίοι έσπευσαν να δώσουν και από το υστέρημά τους για τους γείτονες στην Τουρκία (o κ. Γιάννης που έστειλε μέρος της σύνταξής του στην τουρκική πρεσβεία έγινε άρθρο στη Hurriyet) που δοκιμάζονταν από τον καταστροφικό σεισμό στην περιοχή της Νικομήδειας.
Τότε Τούρκοι πολιτικοί όπως ο Μουμτάζ Σουσάλ (για όσους δεν γνωρίζουν πρόκειται για σκληροπυρηνικό πολιτικό που είχε διατελέσει ΥΠΕΞ της Τουρκίας και σύμβουλος του Ραούφ Ντενκτάς) έλεγε: «Τα αισθήματα του λαού και τα συμφέροντα του έθνους δεν θα πρέπει να συγχέονται, είναι δύο διαφορετικά πράγματα». Ο Οσμάν Ντουρμούς, τότε υπουργός Υγείας (και μέλος του MHP – ακροδεξιού Κόμματος Εθνικιστικού Κινήματος), είχε αρνηθεί το αίμα και τη βοήθεια που ερχόταν από την Ελλάδα, επειδή «δεν υπήρχε ανάγκη» και «δεν υπήρχε μέρος να το κρατήσουν». Επίσης τότε έγινε γνωστό ότι την πρώτη εβδομάδα μετά τον σεισμό υψηλόβαθμοι αξιωματικοί του στρατού συναντήθηκαν με δημοσιογράφους και τους ζήτησαν να σταματήσουν τη μετάδοση θετικών, φιλικών προς τους ξένους και τους Ελληνες, εικόνων και να επικεντρωθούν στον ρόλο του στρατού (1).
Το 1999 οι gatekeepers στην Τουρκία προσπάθησαν να αποκαταστήσουν την εικόνα του Ελληνα ως εχθρού, η οποία κατέρρεε σαν τραπουλόχαρτο και πάνω στην οποία είχαν χτίσει την πολιτική της σύγκρουσης, της έντασης και των εξοπλισμών. Το 2023, ακριβώς όπως και το 1999, Ελληνες «gatekeepers/opinion makers» μας καλούν να είμαστε ρεαλιστές και όχι αφελείς. Και αναρωτιέμαι: είναι άραγε αφέλεια να πιστεύουμε ότι η συμπαράσταση και η αλληλεγγύη του ανθρώπου προς τον άνθρωπο είναι η βάση και η αφετηρία της ειρηνικής συνύπαρξης; Αποτελεί ρεαλισμό η πίστη-προσκόλληση σε μια σύγκρουση που τροφοδοτείται όλα αυτά τα χρόνια;
Η εικόνα του «διαλόγου» για τους σεισμούς στα ελληνικά ΜΜΕ είναι πραγματικά απογοητευτική με τα ίδια πρόσωπα να παρελαύνουν από τα κανάλια και να επαναλαμβάνουν σταθερά την ίδια ρητορική. Χρειαζόμαστε αντ’ αυτών να εμβαθύνουμε στην κατανόηση των εξελίξεων, στις δυνατότητες κοινωνικής αλλαγής και μετασχηματισμού της σύγκρουσης. Θα μπορούσε άραγε η σημερινή τραγική συγκυρία να έχει θετικό αντίκτυπο στην κοινωνία της κάθε χώρας και στις σχέσεις μεταξύ των δύο πλευρών του Αιγαίου; Τα στερεότυπα του εχθρού καταρρίπτονται μέσα από εικόνες, όπως αυτή του Ελληνα διασώστη να κρατά το παιδί που έβγαλε ζωντανό από τα ερείπια. Δύνανται αυτή και άλλες ανάλογες εικόνες να μας απελευθερώσουν από τον φόβο του «άλλου», της απειλής και του πολέμου; Μπορούν στερεότυπα που χτίζονται μέσα στον χρόνο και με τη συνδρομή κοινωνικών δομών, όπως το εκπαιδευτικό σύστημα, να ανατραπούν ξαφνικά μετά μια ανείπωτη τραγωδία όπως οι σεισμοί; Το κυριότερο, πώς μπορούμε να ενισχύσουμε τη δυναμική της επικοινωνίας και της συνεργασίας;
Είναι ανάγκη οι πολιτικοί να σκέφτονται δημιουργικά και να τολμούν πέρα από την πεπατημένη της ξύλινης ρητορικής. Την ώρα τούτη θα μπορούσε η Ελλάδα να κάνει μια τολμηρή πρόταση στην Τουρκία: οι δύο χώρες να μην προχωρήσουν στους προγραμματισμένους στρατιωτικούς εξοπλισμούς και να δοθεί μεγαλύτερη βοήθεια στους πληγέντες του σεισμού. Αν τα F-35 που η Ελλάδα σκοπεύει να εξαγοράσει κοστίζουν 3,5 δισ., αναλογιστείτε πόσα παιδιά μπορούν να τραφούν, να στεγαστούν, να πάνε σχολείο με τα χρήματα αυτά, πόσοι ηλικιωμένοι να φροντιστούν. Αν η Ελλάδα προχωρήσει σε μια τέτοια κίνηση, πόσο έκθετος θα είναι ο Ερντογάν και κάθε Ερντογάν αν την αρνηθεί;
Σε όσους ισχυρίζονται ότι είναι αφέλεια να πιστεύουμε πως η αλληλεγγύη των λαών έχει τη δύναμη ν’ αλλάξει το σκηνικό στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η απάντηση είναι ότι ο σεισμός έρχεται σαν ένα σοκ που σηκώνει την αυλαία και εκθέτει τα κίνητρα των δρώντων στο σκηνικό των ελληνοτουρκικών σχέσεων εκατέρωθεν του Αιγαίου.
*Διευθύντρια στη ΜΕΡΙΜΝΑ, διδάσκουσα στο ΠΕΔΙΣ-ΠΑΠΕΛ
(1) Tα αποσπάσματα είναι από το βιβλίο μου «Κοινωνιολογία των Ελληνοτουρκικών Σχέσεων – Αυθόρμητη Διαχείριση Κρίσεων στην Παγκόσμια Κοινωνία», το οποίο περιλαμβάνει κεφάλαιο για τους σεισμούς του 1999.
-320x213.png)
