Τελευταίο πόνημα του Γιώργου Κόκκινου, ιστορικού με πλουσιότατο συγγραφικό έργο, είναι «Ο Μακρυγιαννισμός. Τραγούδια για τον Μακρυγιάννη».
Πρόκειται για μια εξαιρετικά καλαίσθητη και προσεγμένη έκδοση από τις εκδόσεις «Θίνες» και «Τήνελλα», με σχεδιασμό και εκδοτική επιμέλεια του Νίκου Διονυσόπουλου, γλωσσική επιμέλεια και συγκρότηση του Παραρτήματος από την Ευαγγελία Κουνέλη και διακοσμητικό σχέδιο του εξωφύλλου από την εικαστικό Φωτεινή Στεφανίδη.
Το βιβλίο αποτελείται από επτά (7) κεφάλαια. Η «διαρκής επικαιρότητα» του μακρυγιαννικού λόγου. Στο κεφάλαιο αυτό ο συγγραφέας μας δίνει από την αρχή το στίγμα του βιβλίου του, δηλώνοντας ότι αυτό κινείται «στο πεδίο όπου διατέμνονται η ιδεολογική κριτική, οι πολιτισμικές σπουδές και η διανοητική ιστορία». Ανατέμνοντας στοιχεία από διαφορετικούς τομείς (δοκίμια, ιστοριογραφικά έργα, όπερα, ψηφιακές εφαρμογές κ.λπ.) υποστηρίζει πειστικά ότι η «μυθοποίηση» του Μακρυγιάννη στο συλλογικό φαντασιακό αποτελεί μια εξακολουθητική διαδικασία, που όμως ενισχύθηκε ιδιαίτερα στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης. Παράλληλα ο συγγραφέας ιχνηλατεί και την αντίθετη διαδικασία, δηλαδή την απομυθοποίηση του Μακρυγιάννη, που έχει βέβαια, όπως είναι αναμενόμενο, αποσπασματικό και ασυνεχή χαρακτήρα.
Οψεις του Μακρυγιαννισμού στο έντεχνο τραγούδι της Μεταπολίτευσης. Στο δεύτερο αυτό κεφάλαιο, που χαρακτηρίζεται από την πρωτοτυπία του, ο συγγραφέας, αξιοποιώντας τα κατάλληλα θεωρητικά εργαλεία, αναδεικνύει την επίδραση του έντεχνου τραγουδιού στη συγκρότηση της κοινωνικής και πολιτικής συνείδησης της Μεταπολίτευσης, που δομείται από το τρίπτυχο «ρωμιοσύνη», «ιθαγένεια» και «αντίσταση».
Η ιδιαίτερη περίπτωση των τραγουδιών του Νίκου Γκάτσου. Στο τρίτο κεφάλαιο ο συγγραφέας αναλύει διεξοδικά, σχεδόν με τη μορφή μιας ένθετης μονογραφίας, τον ποιητικό, κοσμοθεωρητικό και ιδεολογικό κόσμο του Γκάτσου που αναδύεται ακέραιος και ανάγλυφος στα μελοποιημένα τραγούδια του. Ο κόσμος αυτός χαρακτηρίζεται αφενός από την «παραδεισιακή» αντίληψη του ποιητή για το αρχέγονο παρελθόν και την παράδοση και αφετέρου από τη δυσανεξία του για το παρόν. Η Ιστορία δηλαδή βιώνεται ως έκπτωση. Ωστόσο ο κόσμος του Γκάτσου δεν είναι μονοσήμαντος. Οπως προσφυώς σημειώνει ο συγγραφέας, «το διανοητικό και ψυχικό σύμπαν του Γκάτσου μπορεί να αναπαρασταθεί σαν ένας κόσμος χασμάτων και τραυμάτων, στον οποίο βιώνεται ως τραγικά ανέφικτη η γεφύρωση και καθίσταται δύσκολη η επούλωση».
Τα τραγούδια για τον Μακρυγιάννη και τα είδωλα του Μακρυγιαννισμού. Εδώ ο συγγραφέας εξετάζει την ηρωοποίηση του Μακρυγιάννη και τη διαμόρφωση του ειδώλου του, ήδη πριν από τη Μεταπολίτευση, στο πλαίσιο του εθνολαϊκισμού και της ηρωολατρίας. Οπως σημειώνει ο Κόκκινος, «τα τραγούδια που έχουν ως θέμα ή αναφέρονται στον Μακρυγιάννη έχουν αναχθεί στο καθεστώς συμβολικών τόπων μνήμης».
Αναλύοντας τον Μακρυγιαννισμό και τους μηχανισμούς μυθοποίησης. Στο κεφάλαιο αυτό ο συγγραφέας, με αφετηρία αναγνώσεις του Αντώνη Λιάκου σχετικά με την οριζόμενη από τον ίδιο «πολιτισμική συσσώρευση», δηλαδή την επινοημένη παράδοση κυρίως από τη Γενιά του ’30, εξετάζει την υποδοχή του Μακρυγιάννη από την αριστερή εκδοχή της κυρίαρχης ιδεολογίας της συνέχειας του έθνους/λαού. Υπό το πρίσμα αυτό οι προϋπάρχοντες μηχανισμοί «μυθοποίησης» ενισχύθηκαν και οδήγησαν στην παρουσία ενός υπερτιμημένου και εξιδανικευμένου Μακρυγιάννη, που ταίριαζε με τις ανάγκες της ηττημένης (αλλά ηθικά δικαιωμένης) Αριστεράς. Μια ιστορική αναδρομή στις διανοητικές και ιδεολογικές ρίζες του Μακρυγιαννισμού. Το προτελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του ο Κόκκινος το αφιερώνει σε μια εξαιρετικά διεισδυτική καταβύθιση στις απαρχές του μακρυγιαννισμού, ξεκινώντας με την ανακάλυψη του Μακρυγιάννη από τον Γιάννη Βλαχογιάννη, ο οποίος ήδη το 1907 εξαίρει το «αυθόρμητον πάθος» του. Ο Βλαχογιάννης, ανάγοντας την αμεσότητα του ύφους του Μακρυγιάννη σε ηθικό κριτήριο, έθεσε τις βάσεις για τη «μυθοποίηση» και την αισθητικοποίησή του από τους αστούς διανοουμένους του Μεσοπολέμου, καθώς και για την επίμονη αναζήτηση της ελληνικότητας από τη Γενιά του ’30.
Γιάννης Κιουρτσάκης: Ενας συνεχιστής του στοχασμού του Γιώργου Σεφέρη. Στο τελευταίο κεφάλαιο ο συγγραφέας, συζητώντας τις απόψεις του μελετητή του λαϊκού πολιτισμού, σημαντικού πεζογράφου και δοκιμιογράφου Γιάννη Κιουρτσάκη, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτός μπορεί εύλογα να θεωρηθεί συνεχιστής του στοχασμού του Σεφέρη και των αναφορών του στον Μακρυγιάννη. Οπως επισημαίνει ο Κόκκινος, «η δεσπόζουσα παρουσία του διπτύχου “Σεφέρης-Μακρυγιάννης” ή καλύτερα της διανοητικής παράδοσης που δημιούργησε η ανάγνωση του Σεφέρη και γενικότερα της Γενιάς του ’30 για το έργο του Μακρυγιάννη στο επετειακό δοκίμιο του Γ. Κιουρτσάκη [βλ. Το θαύμα και η τραγωδία. Το Εικοσιένα από τον κόσμο του Ομήρου στην παγκόσμια επαρχία, Πατάκης 2020] καταδεικνύει ότι τα ερείσματα ενός τέτοιου στοχασμού παραμένουν ισχυρά».
Η έκδοση κλείνει με το Παράρτημα: Τραγούδια για τον Μακρυγιάννη, τη Βιβλιογραφία και το Ευρετήριο. Αναμφίβολα το τελευταίο βιβλίο του Γιώργου Κόκκινου αποτελεί μια εξαιρετικά εμπεριστατωμένη και διεισδυτική μελέτη των σύνθετων και πολυεπίπεδων φαινομένων στο πεδίο της διανοητικής ιστορίας και των πολιτισμικών σπουδών. Eίναι μια μελέτη που εμπλουτίζει την ελληνική ιστοριογραφία.
*Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
