Λέξεις σαν αναμμένα κεριά

«Εμφανιστήκαμε σαν τα όνειρα στη διαυγή χαραυγή, σαν τις λεπτές σκιές που αφήνει πίσω της η νύχτα. Ενας ένας βγήκαμε από το πέτρινο κτίριο… Σαστισμένοι, πεινασμένοι, κομματιασμένοι όπως τα σκουλήκια που βγαίνουν από το χώμα μετά την καταιγίδα. Ημασταν γεμάτοι μέχρι τον λαιμό με πόνο, ντροπή, υποτίμηση… Σκορπίσαμε δίχως να κοιταχτούμε κατάματα, δίχως να μιλήσουμε ούτε να αποχαιρετιστούμε. Κανείς δεν θα άντεχε να κοιτάξει τα μάτια του… Να παρακολουθήσει τον γκρεμό που δεν τελείωσε, που δεν θα τελειώσει στα μάτια του άλλου… Δεν ευχόμασταν τίποτε άλλο παρά να μην αναγνωρίσουμε ο ένας τον άλλον αν συναντηθούμε σ’ ένα εντελώς άδειο δωμάτιο γεμάτο θανάτους, σ’ ένα πέτρινο κτίριο, σ’ έναν δρόμο, να μη διασταυρωθούν ποτέ πια τα πεπρωμένα μας».

Διαβάζω με ανάμεικτα συναισθήματα το βιβλίο της Ασλί Ερντογάν «Το πέτρινο κτίριο» μετά τη βιβλικών διαστάσεων καταστροφή στην Τουρκία και τη Συρία από τον σεισμό. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ποταμός σε μετάφραση του Θάνου Ζαράγκαλη. Μπροστά μου περνούν οι τελευταίες εικόνες από χαλάσματα και χιλιάδες νεκρούς και πλάι μου βρίσκεται ένα «πέτρινο κτίριο» με μια εγκλωβισμένη γυναίκα μέσα του, μαζί με δεκάδες άλλες ψυχές.

Το βιβλίο αυτό, στο οποίο η συγγραφέας περιγράφει τη φυλάκισή της από το καθεστώς Ερντογάν, είναι γροθιά στο στομάχι κάθε προοδευτικού ανθρώπου. Και αυτό γιατί δεν διανοούμαστε να πιστέψουμε πως τόσο κοντά μας υπάρχουν ακόμα καθεστώτα που φυλακίζουν λογοτέχνες. Τη συνέλαβαν στις 18 Αυγούστου του 2016 με αφορμή την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου.

Με μια σπάνια λογοτεχνική δύναμη, μεταξύ πραγματικότητας και ονείρου, η συγγραφέας γράφει για τις πληγές από εκείνη την περίοδο. Οι λέξεις κάποιες φορές μπορούν να εξανθρωπίσουν την απίστευτη βία και τις κραυγές. Και αυτό προσπαθεί να κάνει, γράφοντας για το δικό της μαρτύριο και ταυτόχρονα για τους συγκρατούμενούς της.

Αλλοτε μου θυμίζει τον αναχωρητή Ζαρατούστρα που ψάχνει να βρει το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης και άλλοτε τους φυλακισμένους για τις ιδέες τους λογοτέχνες της μεσαιωνικής Δύσης και Ανατολής. Περιγράφει «ομιχλώδη» πρόσωπα -δημοσιογράφους και διανοούμενους πολιτικούς κρατούμενους, κλεφτρόνια, βαποράκια και άλλους- σαν αερικά, στοιχειά αυτού του σκληρού πέτρινου κόσμου. Εκεί υπάρχουν πόρτες δίχως επιστροφή, ταφόπλακες ανθρώπινων ψυχών. Εκεί «μιλάς μόνο με τις λέξεις του αίματός σου, θα φωνάζεις, θα εξεγείρεσαι, θα ξεφωνίζεις απελπισμένος. Κανείς δεν πρόκειται να έρθει».

Μια πραγματική κόλαση τόσο κοντά και ταυτόχρονα τόσο «μακριά» από την Ευρώπη και τον πολιτισμένο κόσμο. Η Ασλί Ερντογάν απελευθερώθηκε έπειτα από πιέσεις και την κατακραυγή της διεθνούς κοινότητας. Ζει εξόριστη στη Γερμανία. Τι να έγιναν όμως οι άλλοι; Οι συγκρατούμενοί της;

Η δύναμη της σπουδαίας λογοτεχνίας είναι να φέρνει τόσο κοντά σου ήρωες που τους σκέφτεσαι σαν αληθινούς και μοιράζεσαι μαζί τους μια αφηγηματική «αλήθεια». Αυτό ακριβώς συμβαίνει στους αναγνώστες καθώς διεισδύουν στα άδυτα του «Πέτρινου κτιρίου». Δεν διαβάζουν μόνο μια σκληρή ιστορία, διαβάζουν ένα βαθύτατα υπαρξιακό κείμενο όπου μπορούν να μπουν και να βγουν από διαφορετικές εισόδους και εξόδους. Θα «συγκατοικήσουν» για λίγο με το παράξενο ζεύγος του προδότη και του προδομένου, με το παιδί και με τον άγγελο, και με τον τρελό.

Δεν έχουν και τόσο μεγάλη σημασία οι προσωπικές ιστορίες τους. Αυτό που έχει σημασία είναι οι σκέψεις τους και το μουρμουρητό τους που αντηχεί στους πέτρινους τοίχους. Από τα πιο ενδιαφέροντα «δωμάτια» στο βιβλίο είναι το «Πέρα από τον τοίχο». «Η πιο αληθινή σου φωνή συνομιλεί μαζί σου από την άλλη πλευρά του τοίχου. Σε φωνάζει: “Εδώ είσαι;”, μετά σε παρηγορεί, σε ηρεμεί: “Μην ανησυχείς, δεν θα μείνουμε πολύ”. Σου υπενθυμίζει τα νανουρίσματα της μητέρας σου, όμως τα λέει σαν να προσεύχεται, σαν να θρηνεί. Από τα κλουβιά της γλώσσας βρίσκει λέξεις και τις βγάζει, λέξεις από τις οποίες μπορείς να κρατηθείς και να σταθείς όρθιος, που μπορείς να τις κρατήσεις σαν κερί στο σκοτάδι, να τις κρατήσεις στις παλάμες και να τις χαϊδέψεις.

Οσο οι τοίχοι γίνονται πιο συμπαγείς, τα όνειρά σου διευρύνονται». Διαβάζω αυτό το απόσπασμα και σκέφτομαι πόσο τραγικά επίκαιρο είναι, με τους χιλιάδες νεκροζώντανους συμπατριώτες της Ασλί Ερντογάν στα χαλάσματα του σεισμού. Μακάρι να σκέφτονται λέξεις σαν αναμμένα κεριά, να τους κρατήσουν στη ζωή, να «φωτίσουν» το σκοτάδι μέχρι να σωθούν.