Το τέλος της «ατλαντικής» Τουρκίας;

Το 1952 η Τουρκία μαζί με την Ελλάδα έγιναν μέλη του ΝΑΤΟ στην πρώτη διεύρυνση στην Ιστορία της Ατλαντικής Συμμαχίας.

Τρεις λόγοι υπαγόρευσαν στην Αγκυρα την ένταξη στο ΝΑΤΟ:

■ Μετά το τέλος του πολέμου το 1945, η ΕΣΣΔ διεκδίκησε την επιστροφή των επαρχιών του Καρς και του Αρνταχάν που προσαρτήθηκαν στη Ρωσία το 1878 και αποδόθηκαν από τη Σοβιετική Ρωσία στην Τουρκία το 1920.

■ Ταυτόχρονα ο Στάλιν, επικαλούμενος την ευμενή προς τη Γερμανία ουδετερότητα της Τουρκίας στη διάρκεια του πολέμου, ζήτησε την παραχώρηση στην ΕΣΣΔ ναυτικής βάσης στα Στενά, μια ευθεία αμφισβήτηση της Συνθήκης του Μοντρέ του 1936, που εγγυόταν την πλήρη τουρκική κυριαρχία στον Ελλήσποντο και στον Βόσπορο.

■ Τέλος, τρίτο και σημαντικότερο, το κεμαλικό καθεστώς έβλεπε το δυτικό και χριστιανικό ΝΑΤΟ ως βαρύνουσα εγγύηση του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους, τον οποίο η κυβέρνηση Μεντερές ήθελε να απονευρώσει στο όνομα της επιρροής στην κατά κύριο λόγο σουνιτική μουσουλμανική αραβική Μέση Ανατολή.

Από τους τρεις παραπάνω λόγους κανένας δεν υφίσταται σήμερα:

■ Η Ρωσία όχι μόνον δεν απειλεί την Τουρκία, αλλά οι δύο χώρες έχουν μια σύμπλευση που δεν είναι ευκαιριακή αλλά ορίζεται από τη σύγκρουσή τους με τις ΗΠΑ, που αρνούνται να τους αναγνωρίσουν τη δική τους περιφερειακή ατζέντα και ζώνη επιρροής.

■ Σήμερα η Αγκυρα, εδώ και έναν χρόνο, κρατά ευμενή απέναντι στη Ρωσία ουδετερότητα, από την άρνηση επιβολής κυρώσεων μέχρι το βέτο στην προσχώρηση της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ.

■ Τέλος, είναι προφανές ότι η μόνη χρησιμότητα του ΝΑΤΟ για το καθεστώς Ερντογάν είναι η δυνατότητα βέτο σε κρίσιμες αποφάσεις της Συμμαχίας έναντι υψηλού γεωστρατηγικού αντιτίμου.

Δίχως υπερβολή, η συγκρουσιακή συμμαχία της Μόσχας με την Αγκυρα σήμερα είναι μεγαλύτερης βαρύτητας από ό,τι η προσέγγιση Λένιν-Κεμάλ την περίοδο 1920-22.

Παραπέμπει πλέον περισσότερο στην ειδική σχέση της Σοβιετικής Ρωσίας με τη Γερμανία της Βαϊμάρης, όπως αυτή διαμορφώθηκε στη Συμφωνία του Ραπάλο, με κοινό παρονομαστή ζωτικών συμφερόντων την επιστροφή των δύο απομονωμένων τότε πρώην αυτοκρατοριών στη συνδιαμόρφωση των συσχετισμών και των ισορροπιών στην Ευρώπη και στην ευρύτερη Μέση Ανατολή.

Το κεμαλικό μοντέλο που είχαν υιοθετήσει ο σάχης στο Ιράν και ο βασιλιάς του Αφγανιστάν Αμανουλάχ αποτελεί ένα κεφάλαιο που επί της ουσίας έχει κλείσει ακόμη και στη γενέτειρά του, δηλαδή την ίδια την Τουρκία.

Τα παραπάνω δεν αποκλείουν επαναπροσέγγιση με τις ΗΠΑ, αλλά σε εντελώς διαφορετική βάση, όπως συνέβη μεταξύ της ΕΣΣΔ και της Γιουγκοσλαβίας μετά το 1955.