Ολα είναι σχέσεις ή οι μεταμορφώσεις της εξουσίας

Ολοι οι άνθρωποι, μηδενός εξαιρουμένου, δημιουργούν, κάθε στιγμή και συνεχώς, τον κόσμο, δηλαδή όλα αυτά που τους περιβάλλουν. Και οι άνθρωποι εμπλέκονται μεταξύ τους σε κάθε είδους σχέσεις, στον βαθμό που οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα, που υπάρχουν μέσα σε κοινωνίες [και όχι σε αεροστεγείς και εντελώς απομακρυσμένες μεταξύ τους ατομικές οντότητες –όπως διακηρύσσουν οι προσεγγίσεις που ξεκινάνε από τον ιδεαλισμό– π.χ. αυτά που εκστομίζουν οι νεο-συντηρητικοί, διεθνώς γνωστοί ως neo-con(servative)s] και που βασίζονται από τις όποιες μεταξύ τους ανταλλαγές, του ενός ή του άλλου χαρακτήρα, είτε οικονομικού, είτε ανταλλακτικού χαρακτήρα (λ.χ. το μεταξύ τους εμπόριο), είτε πολιτισμικού, είτε σεξουαλικού, είτε στρατιωτικού, είτε οποιουδήποτε άλλου χαρακτήρα.

Στο γενικευμένο σύμπαν των ανθρώπινων ανταλλαγών ενυπάρχουν λογής λογής εκρήξεις, ρωγμές, υποταγές, κυριαρχίες, υπακοές, αντιφάσεις, αντιθέσεις, τριβές, αντιδράσεις, σύνορα, ιεροτελεστίες, ιδεολογίες, τελετουργίες, δημιουργίες ανθρώπινων ομάδων στις οποίες κάποιες διεκδικούν την εξουσία. Σημειώνω ότι οι ιεροτελεστίες και οι τελετουργίες προϋποθέτουν τη διαμόρφωση και δημιουργία αυτού που λέμε «ιερό», μια έννοια που υπερβαίνει το ανθρώπινο, ιδιαίτερα χρήσιμη για τη διαμόρφωση διαχωριστικών γραμμών μεταξύ των ανθρώπων και αυτού που βρίσκεται πέρα από τα όρια, του επέκεινα. Οι διαχωριστικές γραμμές αποτελούν την απαραίτητη προϋπόθεση ύπαρξης των σχέσεων εξουσίας, δημιουργώντας σειρές αντιφάσεων, αντιθέσεων που ορίζουν το λαϊκό και το «θείο» (δηλαδή αυτό που υπερβαίνει το λαϊκό), δημιουργώντας σχέσεις εκμετάλλευσης, υποταγής, αρπαγής, αρμέγματος υλικών πόρων, επί τη βάσει βολικών εξηγήσεων και αφηγήσεων από αυτούς που ασκούν εξουσία, καταπιέζοντας τις λοιπές μάζες των ανθρώπων.

Ουσιαστικά μιλάμε για αφηγήσεις της γήινης εξουσίας, που εκπορεύονται από ηγετικές ομάδες ανθρώπων, που λέγονται ιερείς, σαμάνοι, τελετάρχες, ηγεμόνες, βασιλιάδες, γραφειοκράτες, γαλαζοαίματοι, γαιοκτήμονες (και ούτω καθεξής) στον μανιακό και αδιάκοπό τους αγώνα να εμπεδώσουν χρονικά την όποια εξουσία τους σε άλλες ομάδες ανθρώπων, που βρίσκονται στο περιθώριο και διαμορφώνουν τους εξουσιαζόμενους. Αυτές οι ηγετικές ομάδες διαχειρίζονται –προφανώς εν λευκώ– τις πολλαπλές σχέσεις ανάμεσα στα (υπερβατικά) θεϊκά όντα και στους ανθρώπους. Το βασικό πρόβλημα εδώ είναι η διαμόρφωση διαχωριστικών γραμμών: οι «από μέσα» και οι «απέξω». Οι πρώτοι ωφελούνται από σειρά προνομίων που είναι εντελώς ταμπού για τους «απέξω». Και στις διαχωριστικές γραμμές συνεισφέρει αρχικά η εκκλησία (με την αρχαϊκή της έννοια, ως συνάθροιση ατόμων σε ένα τόπο), η οποία διαμορφώνει συλλογικά τις όποιες γραμμές, και ταυτόχρονα τα λογής λογής σύμβολα, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αποτελούν συντομογραφίες των ηγετικών ομάδων, όπως αυτές έχουν διαμορφωθεί από τις εκκλησίες, δηλαδή τις βουλές των ανθρώπων που συμμετείχαν στις εκκλησίες.

Πάρα πολύ σχηματικά, έχουμε μια σαφή διάκριση ανάμεσα στους «πωλητές» και τούς «αγοραστές» ιδεών, απόψεων, συμβόλων και απεικονίσεων εξουσίας. Οι πρώτοι επωφελούνται τα μέγιστα από τα όποια υλικά πλεονάσματα που παράγονται από τους δεύτερους. Και ο χορός καλά κρατεί.

*Ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών