Στα θολά νερά της ύπαρξης

Ο Ian Reid¹ έχει υποστηρίξει ότι διήγημα μπορεί να θεωρηθεί σχεδόν κάθε σύντομο πεζογράφημα υπό την προϋπόθεση ότι, ενώ μπορεί να του λείπει μια λογικά συνεπής πλοκή, διατηρεί πάντως κάποια σαφή σχέση με ιστορίες πλοκής ως προς τη μορφή.

Ενα άλλο θεμελιώδες χαρακτηριστικό που εντόπισε ο Reid είναι πως τα διηγήματα συγκεντρώνονται συχνά γύρω από ένα ή δύο άτομα, που αντιμετωπίζονται σαν αποσπασμένα από τους άλλους, σε ασυμφωνία ενδεχομένως με τους κοινωνικούς κανόνες, έξω από το καθιερωμένο πλαίσιο – άνθρωποι περιπλανώμενοι, μοναχικοί, ονειροπόλοι και απόβλητοι ή αποδιοπομπαίοι τράγοι. Και περαιτέρω, πως χάρη στη συντομία κι ευαισθησία του, το διήγημα ξεχωρίζει με ιδιαίτερη ακρίβεια τις περιπτώσεις όπου ένα άτομο βρίσκεται σε πλήρη εγρήγορση ή σε πλήρη μοναξιά.

Ξεκινώ με τα πιο πάνω, γιατί τα διηγήματα της Χρύσας Φάντη, που συγκεντρώνονται στη συλλογή της «Σε θολά νερά», ενδεχομένως να ξαφνιάσουν τον αναγνώστη που αναμένει απλώς την αφήγηση μιας ιστορίας με συμμετρικό σχέδιο πλοκής –με αρχή, μέση και τέλος–, ωστόσο, δεν παύουν να είναι διηγήματα που το καθένα χωριστά επικεντρώνεται κάθε φορά σε έναν διακριτό χαρακτήρα, ο οποίος αντιπαλεύει με τη δική του μοίρα. Μια μοίρα που δεν είναι ούτε ηρωική αλλά ούτε ασήμαντη. «Η ιστορία σου είναι μια απλή ιστορία. Η ιστορία σου δεν είναι μια απλή ιστορία», όπως γράφει η συγγραφέας στο διήγημα «Πανικός».

Πρόκειται για χαρακτήρες συνηθισμένους, καθημερινούς, που βρίσκονται όμως σε κάποιο μεταίχμιο της ζωής, έχουν μόλις διαγνωστεί με μια επάρατη ασθένεια, έχουν βιώσει κάποιο χωρισμό, επιστρέφουν στη γενέθλια γη, ασφυκτιούν λόγω της δουλειάς τους ή απλώς ζουν μια ζωή χωρίς ομορφιά – «ανήδονη», όπως τη χαρακτηρίζει η συγγραφέας στο ομότιτλο διήγημα. Είναι, πάντως, χαρακτήρες ανήμποροι να καθορίσουν το μετέπειτα, να προσδιορίσουν τον άξονά τους και να κρατηθούν από αυτόν, να βρουν τη γαλήνη και ίσως κάποιον για αλλού δρόμο: «και στον πιο μικρό τόπο υπάρχει ένας δρόμος που οδηγεί σε θάλασσα, ένας δεύτερος που οδηγεί σε πόλη κι ένας ακόμη που ανεβαίνει σε κάποιο βουνό», διαβάζουμε στο διήγημα «Καλλίστη».

Πρόσωπα που απλώς περιφέρονται, βαδίζουν άλλοτε εμμονικά μετρώντας τις πλάκες στο πεζοδρόμιο κι άλλοτε αναπολώντας, που βασανίζονται από όνειρα και εφιάλτες, από μνήμες κι απουσίες, από καταπιεσμένες ή ματαιωμένες επιθυμίες, ή από τη σπαρακτική ανάγκη τους να βάλουν ένα στοπ στη ζωή τους. Χαρακτήρες, εν πάση περιπτώσει, αβοήθητοι, ανίκανοι ή ίσως και απρόθυμοι να ξεφύγουν από αυτό που είναι: από τα θολά νερά της εσώτερης ύπαρξής τους αλλά και από τα θολά νερά της πραγματικότητας που τους περιβάλλει και τους καθρεφτίζει.

Μιας πραγματικότητας που τρυπώνει από παντού στην αφήγηση, παίρνοντας τη μορφή απόκοσμων πουλιών, σκυλιών, μιας σπηλιάς, της ατέλειωτης νύχτας, κυκλικών δρόμων γεμάτων αδιέξοδα, της πηχτής ομίχλης, του ξεραμένου, παρατημένου κάμπου και της βροχής – της βροχής που μοιάζει να μη σταματά ποτέ: «βροχή και χάρος έχουν παντού το ελεύθερο».

Αυτή η αίσθηση της βροχερής, υγρής, θολής πραγματικότητας είναι διάχυτη σε όλη τη συλλογή και συνυφαίνεται απόλυτα με την ψυχική διάθεση των υποκειμένων, ώστε τελικά ο αναγνώστης να μένει με μία και μόνο εντύπωση: την εντύπωση ανθρώπων ρευστών, που παλινωδούν διαρκώς ανάμεσα στα «θέλω» και τα «μπορώ» τους, ανάμεσα στη λογική και τα ένστικτα, ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ανάμεσα στις αντοχές και τις ματαιώσεις τους.

Στη δημιουργία αυτής της εντύπωσης συντείνουν και οι ποικίλες αφηγηματικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται, όπως π.χ. η εναλλαγή αφηγηματικών προσώπων, η μη χρησιμοποίηση σημείων στίξης ή κεφαλαίων γραμμάτων, οι θραυσματικοί διάλογοι, η αυτόματη μετάβαση από τον ρεαλισμό στο φανταστικό και ο διχασμός του χρόνου κατά τον τρόπο με τον οποίο δηλώνεται και σωματοποιείται και ο διχασμός των χαρακτήρων.

Αυτό που κατορθώνει τελικά η συγγραφέας είναι να μας πείσει πως τα διηγήματά της δεν έχουν «τώρα» ή «εδώ», δεν απεικονίζουν μια κάποια συγκεκριμένη πραγματικότητα, αλλά υπάρχουν για να μας κάνουν να νιώσουμε το δυσβάσταχτο βάρος της ύπαρξης στις ζωές μας. Κατορθώνει, έτσι, να δικαιώσει τα λόγια του Φόκνερ που υπέχουν θέση προμετωπίδας στη συλλογή της, πως: «Το πεδίο της μάχης αποκαλύπτει στον άνθρωπο μόνο τη δική του αφροσύνη και τον απελπισμό του».

1. Ian Reid, «Το Διήγημα» (εκδ. Ερμής)

*Συγγραφέας – Νομικός

Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Γράφεται από αναγνώστες που απευθύνονται σε αναγνώστες για να τους μιλήσουν για κάποιο βιβλίο που τους συνεπήρε. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας (το πολύ 700 λέξεις) στο smatzorou @efsyn.gr.