Αφγανιστάν: Τα ερείπια μιας ελληνιστικής πόλης στις όχθες του Αμού Ντάρια

Τα ελληνοβακτριανά βασίλεια που άνθισαν στην κοιλάδα του ποταμού Αμού Ντάρια(Ώξου) αποτελούν ένα από τους λόγους για τους οποίους ήρθαμε στο Βόρειο Αφγανιστάν.

Αφού διανυχτερεύσαμε στην Κουντούζ, πολύ πρωί ξεκινήσαμε για την Ai Khanoum (σημαίνει “Κυρά Σελήνη” στα ουζμπέκικα), την πιο εμβληματική ίσως ελληνιστική πόλη της Κεντρικής Ασίας. Βρίσκεται στην συμβολή των ποταμών  Αμού Ντάρια και Kokcha σε μια φυσικά οχυρή θέση.

Μερικοί την ταυτίζουν με την Αλεξάνδρεια την Ωξειανή και νομίζουν πως ιδρύθηκε από τον Αλέξανδρο, οι περισσότεροι πιστεύουν πως ιδρύθηκε από τον Σέλευκο ή τον γιό του Αντίοχο τον Α’. Υποστηρίζεται επίσης πως πρόκειται για την πρωτεύουσα του Ευκρατίδη, την Ευκρατειάδα. Η πόλη καταστράφηκε το 145 π. Χ. από τους Σάκες (Ινδοσκύθες), αν και σημάδια κατοίκησης εμφανίζονται μέχρι και τον 1ο μ. Χ. αιώνα.

Πρώτα κάναμε μία στάση στην πόλη Taluqan για να συναντήσουμε τον διευθυντή πληροφόρησης και πολιτισμού, αρμόδιο να επικυρώσει την άδεια που είχαμε από το υπουργείο να επισκεφθούμε τον χώρο. Μας δέχθηκε στο γραφείο του με την μεγαλύτερη εγκαρδιότητα, μας δήλωσε την πρόθεση της κυβέρνησης του να σταματήσει την λεηλασία των αρχαιολογικών θησαυρών της χώρας, που εδώ και 40 χρόνια έχει ρημάξει την πολιτιστική κληρονομιά του αφγανικού λαού. Όπως και ο ομόλογος του στην Κανταχάρ ζήτησε την συνδρομή της Ελλάδας, μια που η αρχαιολογική θέση της Ai Khanoum θα έπρεπε να είναι και ελληνικού ενδιαφέροντος. Όρισε έναν Αφγανό αρχαιολόγο για να συνοδεύσει την ομάδα μας και βοήθησε να ξεπεραστούν οι αντιρρήσεις των στρατιωτικών αρχών, καθώς η αρχαία πόλη βρίσκεται ακριβώς πάνω στα σύνορα με το Τατζικιστάν.

Για τα λίγες δεκάδες χιλιόμετρα μέχρι την Αi Khanoum ξοδέψαμε στο πήγαινε- έλα όλη την ημέρα. Ο αμαξωτός δρόμος ήταν σε κάκιστη κατάσταση και ταλαιπωρούσε τα αυτοκίνητα και εμάς. Για ώρες διασχίζαμε άνυδρα, κατάξερα τοπία υποφέροντας από σύννεφα σκόνης. Περνάγαμε μέσα από πλινθόχτιστα χωριά τα οποία ωστόσο σε αντίθεση με το άγονο περιβάλλον τους φαίνονταν να σφύζουν από ζωή. Κάποια στιγμή το τοπίο ξανάγινε πράσινο, πλησιάζαμε στον Αμού Ντάρια και την Αi Khanoum.

Περάσαμε την είσοδο του αρχαιολογικού χώρου. Όσα είδαμε αποτελούν μία από τις πιο οδυνηρές εμπειρίες αυτού του ταξιδιού. Η πόλη είχε έκταση 12 εκτάρια, το μήκος της από τον Βορρά στον Νότο ήταν 2 χλμ και από την Ανατολή στην Δύση 1,5 χλμ. Όλη αυτή η επιφάνεια ήταν διάτρητη από εκατοντάδες τρύπες από τις λαθρανασκαφές. Λίγα πράγματα είχαν σωθεί από αυτά που έφερε στο φως η γαλλική αρχαιολογική αποστολή, η οποία ανέλαβε τις ανασκαφές την περίοδο 1964- 1978.

Η εσπευσμένη της αποχώρηση, λόγω της σοβιετικής εισβολής, άφησε εξαιρετικά ευαίσθητα κτίσματα από άψητους πλίνθους απροστάτευτα στις καιρικές συνθήκες. Τα πέτρινα στοιχεία λεηλατήθηκαν. Έγιναν πρώτη ύλη στο λατομείο που εκ των πραγμάτων μετατράπηκε ο χώρος. Κτίσματα που διακρίνονταν σαφώς σε φωτογραφίες τραβηγμένες είκοσι χρόνια πριν δεν υπάρχουν πλέον. Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί μια εικόνα που να αποδίδει καλύτερα την τραγωδία του αφγανικού λαού τα τελευταία 40 χρόνια από αυτή της Ai Khanoum.

Ωστόσο ο αρχαιολόγος που μας συνοδεύει, ένας βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος, δεν έχει χάσει τις ελπίδες του. Εάν υπάρξει κάποια χορηγία από την Ελλάδα, μας λέει, το πρώτο πράγμα που πρέπει να γίνει είναι να περιφραχτεί ο χώρος. Έπειτα τα ελληνιστικά ερείπια είναι βαθειά θαμμένα στο χώμα, τουλάχιστον σε βάθος 15 μέτρων. Δεν χρειάζεται, τώρα που ήρθε ξανά η ειρήνη, παρά να βρεθούν χρήματα για να ξαναρχίσουν οι ανασκαφές. Ήθελε να μας φιλοξενήσει στο σπίτι του, εμάς, τους οδηγούς και τον ξεναγό, σύνολο οκτώ άτομα!!!

Την επόμενη κάναμε μια σύντομη βόλτα στην Κουντούζ. Στην αγορά σχεδόν όλες οι γυναίκες φορούσαν μπούργκα, μια εικόνα πολύ διαφορετική από αυτή της Καμπούλ. Ο Βορράς ήταν κάποτε το προπύργιο της λεγόμενης “Βόρειας Συμμαχίας”, δηλαδή της συμμαχίας των πολέμαρχων, την οποία οι Αμερικάνοι εγκατέστησαν με την δύναμη των όπλων τους στην εξουσία για 22 χρόνια, μέχρι να ανατραπεί από την θυελλώδη επέλαση των Ταλιμπάν. Τι απέμεινε άραγε από την επιρροή της “Βόρειας Συμμαχίας; Δύο δεκαετίες όλοι αυτοί δεν έκαναν τίποτα για το Αφγανιστάν μας εξηγούν οι πληροφοριοδότες μας, ο κόσμος, ακόμα και οι μειονότητες, εδώ και καιρό έχουν μεταστραφεί μαζικά υπέρ των Ταλιμπάν.

Κατόπιν ξεκινήσαμε το ταξίδι για την Μαζάρ-ε-Σαρίφ. Στον δρόμο κάναμε μια στάση για να επισκεφθούμε ένα βουδιστικό μνημείο το οποίο οι ντόπιοι ονομάζουν Takht-e-Rostam (ο θρόνος του Rostam, του ήρωα του Πέρση ποιητή Φερντουσί). Αποτελείται από μια γιγάντια υπόσκαφη στο βράχο στούπα (8 μέτρα ύψος, 28 μέτρα διάμετρος ) και ένα υπόσκαφο σε γειτονικό λόφο μοναστήρι.

Η κατασκευή τους χρονολογείται τον 4ο μ.Χ. αι. και αποτελούν ένα από τα ελάχιστα βουδιστικά μνημεία που έχει  διασωθεί άθικτο. Για την επίσκεψη μας επιλήφθηκε και εδώ προσωπικά ο τοπικός διευθυντής πληροφόρησης και πολιτισμού που έσπευσε να μας συναντήσει αν και είχε σχολάσει από την δουλειά του (ήταν πλέον νωρίς το απόγευμα). Αργά το βράδυ φτάσαμε στην Μαζάρ-ε-Σαρίφ.