Μετα-μεσσιανισμός

Ζούμε στην εποχή της μετανεωτερικότητας, του μεταμοντέρνου, της μετα-αλήθειας. Αυτό σημαίνει πως όλα τα όρια του αυτοπροσδιορισμού έχουν μετα-τοπιστεί σε τέτοιο βαθμό, άγνωστο ώς τώρα, όπου πλέον και εμείς οι ίδιοι δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε πού βρίσκονται αυτά τα όρια, γι’ αυτό και προτιμούμε να αποκαλούμε κάτι με τον προϋπάρχοντα όρο και να συμπληρώνουμε με έναν αόριστα χρονικό/τροπικό προσδιορισμό το «μετά».

«Meta» λέγεται και το Facebook. Αλλαξε την ονομασία του από κάτι κατανοητό και αναγνωρίσιμο σε κάτι αόριστο, αφηρημένο και πολλά υποσχόμενο ως δίαυλος μετα-βάσης δεδομένων (meta data base)/μετάβασης δεδομένων. Meta-Facebook ύστερα από διαδοχικά σκάνδαλα για παραβιάσεις λογαριασμών σε παγκόσμιο επίπεδο, για ακούσια διαρροή εκατοντάδων εκατομμυρίων προσωπικών δεδομένων, για ανεπάρκεια διαχείρισης της κρίσης. Η εμπιστοσύνη όμως που δείχνουν οι χρήστες για τη συνέχιση της πλατφόρμας δείχνει ακριβώς και τη δύναμη που έχει ο δίαυλος εν αντιθέσει με την αυξανόμενη αδυναμία που έχει πλέον η υπεράσπιση των προσωπικών δεδομένων μέσω του διαύλου. Γίνεται λίγος θόρυβος, κάποιοι εξανίστανται, αλλά και πάλι η δέσμευση και η πολιτική προστασίας δεν μπορεί να εγγυηθεί, οπότε τα πράγματα συνεχίζουν ως έχουν.

Μεταμόρφωση, μετασχηματισμός, μεταλλαγή, μετάβαση. Λέξεις που έχουν όλες μέσα τους το «μετά». Αυτό σημαίνει πως όλες υπονοούν το μέλλον. Γι’ αυτό και χρησιμοποιούνται κατά κόρον από τις τεχνολογικές φίρμες αλλά και τους τεχνοκράτες.

Το μέλλον με τεχνολογικούς όρους δεν νοείται ως μια χρονική ακολουθία του ευθύγραμμου ιστορικού χρόνου. Αυτό θα προϋπέθετε σύνδεση με το παρόν και το παρελθόν. Οχι. Το μέλλον πλέον υπονοείται ως ένα άλμα από το «τώρα», ως μια αποδέσμευση από την ιστορικότητα, ως μια ρηξικέλευθη κατάσταση που έρχεται να διαλύσει την κανονικότητα του χρόνου. Η γεωμετρική πρόοδος της τεχνολογίας, και δη της ηλεκτρονικής, υπόσχεται το «θαύμα» ως «άλμα» με τον ίδιο λόγο που εμφανίστηκε και η ίδια: κανείς μας δεν ξέρει με βεβαιότητα γιατί έγινε. Ξέρουμε το πώς πάνω-κάτω αλλά όχι το «γιατί».

Ακριβώς πάνω σε αυτή την άγνοια, πάνω σε αυτό το ομιχλώδες «γιατί» της έκρηξης της τεχνολογίας των τελευταίων δεκαετιών στηρίζονται οι ιδιοκτήτες της τεχνολογίας για να πλασάρουν τον εαυτό τους ως μετα-μεσσίες. Ο Μασκ, ο Ζούκερμπεργκ και ο Μπέζος ανάμεσα σε άλλους έχουν κάνει κάτι πάρα πολύ απλό που συνδέει αυθαίρετα τον εαυτό τους με την αγαθή δύναμη: συγχέουν τα προϊόντα τους με την τεχνολογική πρόοδο και την τεχνολογική πρόοδο με την ευημερία. Δηλαδή, εν τέλει, την ευημερία με τα προϊόντα τους. Εντελώς αυθαίρετος συλλογισμός. Που όμως πιάνει και πείθει τα υποκείμενα με υλιστικό τρόπο ζωής. Πείθει γιατί χτυπάει στην πλήρωση μιας άμεσης ψυχολογικής ανάγκης: της κατανάλωσης. Και μέσω της κατανάλωσης, την ευτυχία.

Τι υπόσχονται αυτοί οι άνθρωποι; Φυγή από τον πλανήτη, φυγή από την πραγματικότητα, φυγή από τον κόσμο. Ταξίδια στον Αρη, στην εικονική πραγματικότητα, στις εναλλακτικές πολιτικές με τα αμφισβητούμενα αποτελέσματα. Ετσι όπως κατάντησε ο κόσμος αλλαγή δεν παίρνει, είναι σαν να λένε, αλλά ίσως παίρνει μια μεγάλη δόση χρυσόσκονης, ένα ψευδαισθητικό επίχρισμα. Ο Μασκ δραστηριοποιείται και με τα κρυπτονομίσματα. Πουλάει δηλαδή ελπίδα ονείρου και για την αλλαγή της οικονομικής πραγματικότητας, όχι μόνο για τα ταξίδια στον Αρη και για τα (πανάκριβα) ηλεκτροκίνητα αμάξια. Πουλάει το «μετά» σε όλες τις εκδοχές του: μετα-οικονομία, μετα-ζωή, μετα-μεταφορές, μετα-σκέψη.

Ο μετα-μεσσιανισμός ως φαινόμενο φαίνεται πως έχει τα εξής χαρακτηριστικά: την υπόσχεση της σωτηρίας μέσω της τεχνολογίας και τη διαχείρισή της μέσω της εκχώρησης της πολιτικής εξουσίας στους ειδήμονες. Με άλλα λόγια εκχωρείται η ελευθερία, για άλλη μία φορά, χάριν της ασφάλειας.

Ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο έχει καταλάβει πως το «μετά» πείθει ακριβώς γιατί δεν έχει καμία υπευθυνότητα για το τώρα. Στο «τώρα» πρέπει να δείξεις υπευθυνότητα άμεσα, ανακόπτοντας την καταστροφή και προσπαθώντας να ανασυνθέσεις, να δημιουργήσεις κάτι, έστω και έναν γόνιμο στοχασμό. Στο «μετά» κάνεις σχέδια εξωχρονικά και εν πολλοίς εξωπραγματικά. Διαφεύγεις, πουλάς φύκια για μεταξωτές κορδέλες, δεν αντιμετωπίζεις την έγχρονη πραγματικότητα, αλλά αναβάλλεις. Υπόσχεσαι. Ζεις στο αύριο μέσα σου, παραβλέποντας το σήμερα έξω σου. Αυτό σημαίνει πως και τα υποκείμενα, οι κοινωνίες προτιμούν τη λύση τού «αύριο» παρά την επίλυση του «σήμερα». Η φιλοσοφία της τεχνοκρατίας, του «μετά», είναι η φιλοσοφία της φαντασιώδους φυγής.

Και έτσι με αυτήν τη σιωπηρή συμφωνία προχωράει η εξέλιξη του παγκόσμιου γίγνεσθαι. Κάποιοι υπόσχονται λύσεις για το αύριο και κάποιοι εφησυχάζουν για τις ευθύνες τού σήμερα.

Ο ιστορικός ορίζοντας στενεύει στη μονοδιάστατη προοπτική του μέλλοντος. Αλλά για να έχεις μέλλον πρέπει πρώτα να αντιμετωπίσεις το παρόν, που έχει τις αφετηρίες του στο παρελθόν. Η αλλαγή στάσης απαιτεί ενέργειες με ολική οπτική.

 * ιστορικός-διεθνολόγος