Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την παγκόσμια μετανάστευση και συνεπώς τις εξελίξεις της πολιτικής για την ειρήνη και την ασφάλεια. Η Παγκόσμια Τράπεζα δημοσίευσε τον Σεπτέμβριο του 2021 την έκθεσή της «Groundswell II» (1), στην οποία επισημαίνει τη σύνδεση μεταξύ κλίματος, μετανάστευσης και συγκρούσεων. Στην έκθεση αναφέρεται ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί έναν ολοένα και πιο ισχυρό παράγοντα μετανάστευσης που θα μπορούσε να αναγκάσει εκατομμύρια ανθρώπους να μετακινηθούν εντός των χωρών τους έως το 2050.
Οι εστίες εσωτερικής κλιματικής μετανάστευσης θα μπορούσαν να εμφανιστούν ήδη από το 2030, να συνεχιστούν και να ενταθούν έως το 2050. Μέχρι το 2050 μπορεί ο αριθμός των κλιματικών προσφύγων να ανέλθει στα 216 εκατομμύρια. Ο λόγος: οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στην επιβίωση των ανθρώπων είναι τόσο σοβαρές που δεν βλέπουν πλέον καμία άλλη προοπτική. Η έκθεση διαπιστώνει επίσης ότι η άμεση και συντονισμένη δράση για τη μείωση των παγκόσμιων εκπομπών και την υποστήριξη της πράσινης, χωρίς αποκλεισμούς, και ανθεκτικής ανάπτυξης θα μπορούσε να μειώσει την κλίμακα της κλιματικής μετανάστευσης έως και 80%.
Στη διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (2), η οποία πραγματοποιήθηκε στη Γλασκόβη από τις 31 Οκτωβρίου έως τις 12 Νοεμβρίου 2021, συγκεντρώθηκαν τα μέρη προκειμένου να επιταχύνουν τη δράση προς την επίτευξη των στόχων της Συμφωνίας του Παρισιού και της Σύμβασης Πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή. Η σύνοδος κορυφής COP26 ασχολήθηκε με τις συνέπειες της μετανάστευσης που σχετίζονται με το κλίμα σε ένα πενταετές πρόγραμμα. Σε αυτό το πλαίσιο προκύπτουν σημαντικά ερωτήματα: Πώς επηρεάζουν η κλιματική αλλαγή και η μετανάστευση την ασφάλεια και την ειρήνη παγκοσμίως;
Πώς σχετίζονται η κλιματική αλλαγή, η μετανάστευση και οι συγκρούσεις; Πώς μπορεί η διεθνής κοινότητα να αντιμετωπίσει την αυξανόμενη ανθρώπινη κινητικότητα σε περιόδους κλιματικής αλλαγής; Πώς μπορούν να προωθηθούν συνεργατικές λύσεις για ειρηνική συνύπαρξη; Προκειμένου να διατηρηθεί η βιώσιμη ειρήνη σε περιόδους υπερθέρμανσης του πλανήτη, η πολιτική κάθε κράτους οφείλει να αναγνωρίσει τη σύνδεση μεταξύ της κλιματικής αλλαγής, της μετανάστευσης και των συγκρούσεων και να αναπτύξει λύσεις.
Οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής έρχονται να προστεθούν στις αιτίες πείνας και φτώχειας παγκοσμίως. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Οταν οι κλιματικές αλλαγές οδηγούν όλο και περισσότερο σε αποτυχίες των καλλιεργειών και ακραίες καιρικές συνθήκες που καταστρέφουν τους βιότοπους, όλο και περισσότεροι άνθρωποι αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Ακολουθεί κλιματική φυγή των ανθρώπων από τις πατρίδες τους. Συνολικά, εννέα στους δέκα πρόσφυγες αναζητούν προστασία στη χώρα τους ή σε άλλη χώρα στον Παγκόσμιο Νότο. Η ταχεία αύξηση του πληθυσμού συχνά παρουσιάζει στις περιοχές υποδοχής κοινωνικές, πολιτισμικές και οικονομικές προκλήσεις. Ενδέχεται να υπάρξουν νέες συγκρούσεις. Οπου υπάρχουν ήδη συγκρούσεις, αυτές εντείνονται από τις συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη και την κλιματική φυγή.
Αλλά δεν μπορούν όλοι να διαφύγουν. Οι φτωχότεροι από τους φτωχότερους πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή, επειδή δεν έχουν τα οικονομικά μέσα να αντιμετωπίσουν τις κακές συνθήκες διαβίωσης. Αλλοι παραμένουν επειδή είναι σωματικά ανίκανοι να διαφύγουν, για παράδειγμα λόγω γήρατος ή ασθένειας. Η διατροφική τους δε κατάσταση βρίσκεται σε ιδιαίτερο κίνδυνο.
Η κλιματική αλλαγή δικαίως θεωρείται καταστροφή, καθώς απειλεί τα μέσα διαβίωσης τουλάχιστον δύο δισεκατομμυρίων ανθρώπων στον Παγκόσμιο Νότο. Οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά, ως οι κύριες αιτίες της κλιματικής αλλαγής, πρέπει να αναλάβουν πιο σοβαρά τις ευθύνες τους. Αλλωστε, εκείνες οι ομάδες του πληθυσμού που ευθύνονται λιγότερο γι’ αυτό είναι αυτές που επηρεάζονται περισσότερο από τις συνέπειες.
Μέχρι τα μέσα του 2022 περίπου 100 εκατομμύρια άνθρωποι θα εγκαταλείψουν τις εστίες τους (πηγή: Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες «Παγκόσμιες Τάσεις – Αναγκαστικός Εκτοπισμός το 2021»(3)). Ο αυξανόμενος αριθμός των κλιματικών προσφύγων θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες συγκρούσεις και να επιδεινώσει τις υπάρχουσες. Οπως ορίζεται στο Παγκόσμιο Σύμφωνο για τους Πρόσφυγες, οι προκλήσεις που συνεπάγονται για τις χώρες υποδοχής πρέπει να κατανεμηθούν δίκαια διεθνώς. Στα τέλη του 2021, ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων παγκοσμίως που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους λόγω συγκρούσεων, βίας, φόβου δίωξης και παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ήταν 89,3 εκατομμύρια. Ο αριθμός αυτός είναι υπερδιπλάσιος από τα 42,7 εκατομμύρια άτομα που εκτοπίστηκαν βίαια πριν από μία δεκαετία και τα περισσότερα από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (4).
Εάν οι συνεχιζόμενες συγκρούσεις παραμείνουν άλυτες και οι κίνδυνοι να ξεσπάσουν νέες δεν περιοριστούν, μια πτυχή που θα καθορίσει τον εικοστό πρώτο αιώνα θα είναι ο συνεχώς αυξανόμενος αριθμός ανθρώπων που αναγκάζονται να φύγουν και οι ολοένα πιο επώδυνες επιλογές που έχουν στη διάθεσή τους.
(1) https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2021/09/13/climate-change-could-force-216-million-people-to-migrate-within-their-own-countries-by-2050 (2) https://ukcop26.org/ (3) https://www.unhcr.org/globaltrends (4) https://www.unhcr.org/globaltrends
* καθηγητής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
