Ο τρόπος του Γιάννη Ψυχοπαίδη

Ο πρόσφατος κύκλος «Μικρά κείμενα» -ο έβδομος ή ο όγδοος- για πρόσωπα της τέχνης, της ζωγραφικής, της γλυπτικής, του ποιητικού λόγου είναι μια συνέχεια της δουλειάς του ομότιμου καθηγητή της Σχολής Καλών Τεχνών, Γιάννη Ψυχοπαίδη.

Συνομιλίες με τους μείζονες εθνικούς ποιητές, με ομότεχνους, κείμενα-οφειλές σε παλαιότερους και νεότερους δημιουργούς που όλοι τους άφησαν και αφήνουν πνευματικά ίχνη, προκαλούν αιφνιδιασμούς, ανατρέπουν στερεότυπα, δίνουν παράδειγμα και πλούτο στον ελληνικό πολιτισμό, χαρίζουν τη δημιουργική αύρα και τη δική τους μαρτυρία για τα πάθη των καιρών αλλά και τη δημόσια καλλιέπεια των αισθημάτων.

Και επειδή δεν είναι η πρώτη φορά που ο Ψυχοπαίδης δίνει «Κείμενα για την τέχνη», θα μπορούσε κάποιος να μιλήσει πλέον για «τρόπο». Στο βιβλίο του, που το ονοματίζει «Εις τον καιρόν», ο Ψυχοπαίδης θησαυρίζει κείμενα -για την ποιητική- για την Κική Δημουλά, τον Ανδρέα Εμπειρίκο (για την «Οκτάνα»), τον Κώστα Καρυωτάκη («Η πεδιάς και το νεκροταφείον»), τον Γ. Σεφέρη, τον Α. Φωστιέρη, αλλά και τον Κ.Π. Καβάφη αλλά και τον Θόδωρο Αγγελόπουλο -βέβαια, χωρίς να περιορίζεται σ’ αυτούς μόνο. Για τις εικαστικές τέχνες δίνει κείμενα για τον χαράκτη Νικόλαο Βεντούρα, τον Γιάννη Βαλαβανίδη (των νέων Ελλήνων Ρεαλιστών στους οποίους μετείχε ο Ψυχοπαίδης), τον Νικόλαο Γύζη, τον Μπουζιάνη, τον Διαμαντή Διαμαντόπουλο, τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα, τον Ρενουάρ και τον Αβλιχο, αλλά και τον Μπρίγκελ και άλλους. Και κλείνει με ισάριθμα κείμενα αναστοχασμού πάνω στην ευρωπαϊκή θρησκευτική παράδοση με έργα πέντε νεότερων δημιουργών: της Ιφιγένειας Αβραμοπούλου, της Αρτεμης Παπαδήμα, του Βασίλη Παφίλη, της Ντένη Θεοχαράκη και του Αλέξανδρου Βεργή.

Το γενικό περίγραμμα του «τρόπου του Γ. Ψυχοπαίδη» καθορίζεται κάθε φορά από την αφορμή, η οποία δείχνει και την κατεύθυνση. Στο «Εις τον καιρόν» η αφορμή δίνεται από την πανδημία και τον εγκλεισμό. «Η τέχνη, παρηγορητική και ζωογόνα έκφραση του έσω εαυτού, είναι ο διαλεκτικός ιμάντας που συνδέει άρρηκτα το ιδιωτικό και το δημόσιο, είναι η κριτική συνείδηση της εποχής της, το αντικαθρέφτισμα των κινητήριων δυνάμεων της ζώσας πραγματικότητας.

Ο κατ’ εντολή εγκλεισμός που την οδήγησε [την τέχνη] σε ένα υποχρεωτικό “ταξίδι στο δωμάτιό” της, δεν πρέπει να αφήσει ακατοίκητο τον έξω κόσμο». Ετσι για την κατεύθυνση, «για την κατοίκηση του έξω κόσμου» σε έναν τόπο και μια κοινωνία που έδειχνε πως ολοένα αυτοπεριορίζεται, ο Ψυχοπαίδης μετακομίζει διαρκώς από τον χώρο της ζωγραφικής και ανοίγεται στον ιστορικό χρόνο και τον ποιητικό τόπο.

Αυτές οι μεταβάσεις δημιουργούν ένα σύμπαν ώς έναν βαθμό υπαρκτό, κυρίως, μια ύλη εξακριβώσεων, επισημάνσεων, σίγουρα οφειλών για νοητικές ανταλλαγές, συμπτώσεις ή παραλληλίες που παίρνουν τη μορφή μιας αισθητικής κατάθεσης -αφού ο Ψυχοπαίδης μιλάει πάντα για τον κόσμο της τέχνης- άλλοτε με τη μορφή «πολιτικού υπαινιγμού» και άλλοτε με τη μορφή επάλληλων «αισθητικών παραδόσεων» που πατάνε σε αξίες, στην ανθρωπιά, στο παράδειγμα, στην ελευθερία, τη δικαιοσύνη…

Αυτή τη στιγμή είναι ένας ελεύθερος εικαστικός καλλιτέχνης. Ζωγραφίζει, εκθέτει, διαβάζει, γράφει, διαλέγεται, μαθαίνει. Για όσους γνωρίζουν τον Γιάννη Ψυχοπαίδη ώρες ώρες δίνει την εντύπωση πως καταγίνεται περισσότερο με την ποίηση παρά με τη ζωγραφική. Κάθε φορά που έκανα μέσα μου αυτή τη σκέψη ο Ψυχοπαίδης ερχόταν να τη διαψεύσει ολοσχερώς με μια νέα έκθεση, με έναν νέο κύκλο έργων, με προσωπικές αρχαιολογίες ή μυθολογίες που στο τέλος δένουν ιστορία, προτιμήσεις και αγάπες με τη γονιμότητα της ζωγραφικής του στην οποία είναι ολοκληρωτικά προσηλωμένος.

Τα πάντα είναι σαν να περνούν πρώτα από την ανάγνωση, τον θαυμασμό για την τέχνη του άλλου, την αποθησαύριση. Στη συνέχεια η ιδέα έρχεται από μια λεκτική φόρμα, από μια αφηγηματική μορφή, από τον αιφνιδιαστικό στίχο ενός ποιήματος, από ένα σπάραγμα.

Τέλος, σε μια αποκαλυπτική στιγμή για τον ίδιο, την ποίηση και τη ζωγραφική του, γίνεται το πάντρεμα -ένα προσωπικό είδος τέχνης που έχει τη συνέχειά της, δεμένη με πολλούς ταυτόχρονα χρόνους, γεγονότα, πρόσωπα, με πολλούς ήρωες γνωστούς και αφανείς. Πάντα όμως με προγραμματική βούληση για τη διαμόρφωση μιας εικόνας του πανανθρώπινου και του «εθνικού» τόσο στην εικονοποιητική ζωγραφική (για παράδειγμα με τον κύκλο έργων των προσωπογραφιών των ηρώων της Επανάστασης του 1821 ή τον κύκλο των προσωπογραφιών των εθνικών μας ποιητών), όσο και στην αφηγηματική παρουσίαση -όπως εδώ- με τα «κείμενα για την τέχνη» που περνούν στο χαρτί την ποίηση και τη λογοτεχνία με νέα ματιά.