Τοπία καταγωγής

Παρότι η Νατάσα Βοντίν, γεννημένη το 1945 στο Φιρτ της γερμανικής Φρανκονίας, παιδί αιχμαλώτων εργατών από τη Μαριούπολη της Ουκρανίας, δηλώνει έκπληκτη για την επιτυχία τού ανά χείρας βιβλίου της, που κυκλοφόρησε το 2017, η απήχηση αυτής της -για να το πω ευθέως- μεγάλης μυθ-ιστορίας είναι ευεξήγητη για τον αναγνώστη. Δεν συνιστά απλώς και μόνον ένα κείμενο αυτοβιογραφικό, γραμμές χαραγμένες και οιστρηλατημένες από το τραύμα που σκίαζε την προσωπική της πορεία. Πέρασε τα πρώτα πέντε χρόνια της ζωής της σε παράνομο κατάλυμα, στην αποθήκη μιας γερμανικής μεταλλουργίας. Προσπαθούσαν οι γονείς της να αποφύγουν τον αναγκαστικό επαναπατρισμό στην ΕΣΣΔ επί Στάλιν. Οι αιχμάλωτοι που έφταναν από τη Δύση θεωρούνταν τότε εν δυνάμει κατάσκοποι. Εξακολουθούσαν να διώκονται. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι γονείς της μεταφέρθηκαν από τη Μαριούπολη στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία, επιστρατευμένοι σε ένα εργοστάσιο όπλων του ομίλου Φλικ στη Λιψία.

Αργότερα η Βοντίν και η οικογένειά της συνελήφθησαν από τους Αμερικανούς και οδηγήθηκαν σε ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης για εκπατρισμένους ή απάτριδες. Η οικογένεια μετά κατέληξε σε μια ειδικά οικοδομημένη πολυκατοικία, στις παρυφές μιας φρανκονικής πόλης βορείως της Νυρεμβέργης, στο περιθώριο της ζωής.

Οταν η Βοντίν ήταν δέκα ετών, η μητέρα της αυτοκτόνησε και ο πατέρας δεν μπόρεσε να στηρίξει τις δυο του κόρες. Η μεγάλη αδελφή, η Νατάσα, έφυγε, εξαιτίας της βίαιης συμπεριφοράς του πατέρα. Εζησε μια περίοδο εσωτερική σε καθολικό σχολείο και μετά άστεγη, κυριολεκτικά στον δρόμο. Κατάφερε, παρ’ όλα αυτά, να κάνει σπουδές ώστε να γίνει διερμηνέας και να εξασφαλίζει τα προς το ζην.

Το μυθιστόρημα Καταγωγή από τη Μαριούπολη, σημειώνει εύστοχα η μεταφράστρια του βιβλίου σε γλώσσα κρουστή Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, «είναι ένα βιβλίο-χρονικό, μια αυτοβιογραφική μαρτυρία που δεν αφήνει περιθώρια να θεωρηθεί μυθοπλασία». Ωστόσο η αμεσότητα του λόγου της Βοντίν οφείλεται στις εξαιρετικές της ικανότητες ως λογοτέχνιδας. Η Βοντίν, σε αυτό το κείμενο υψηλής θερμοκρασίας συναισθημάτων, αναζητά και εξεικονίζει διά της γραφής την περιπετειώδη αναζήτηση των καταβολών της ως παιδιού πρώην αιχμαλώτων εργατών από την Ουκρανία οι οποίοι ποτέ δεν επέστρεψαν στην ΕΣΣΔ. Σταδιακά η έρευνά της αποκαλύπτει άγνωστες λεπτομέρειες από τις ημέρες και τα έργα των γονιών της και της οικογένειάς της από τη Μαριούπολη. Η πόλη περιγράφεται λεπτομερώς – πόλη πολυεθνική, τόπος συνάντησης πολλών και διαφορετικών εθνοτήτων (Εβραίων, Ιταλών, Ελλήνων). Αναζήτησε η Νατάσα τα ίχνη της μητέρας της, της Ιβάστσενκο Γεβγκένια Γιακόβλεβνα, «έτος γέννησης 1920, τόπος γέννησης Μαριούπολη». Η Βοντίν ξέρει ότι μάλλον αυταπατάται να θέλει να βρει «μέσα στον ωκεανό των ξεχασμένων θυμάτων» το ίχνος μιας νέας γυναίκας, για την οποία τίποτα παραπάνω δεν ξέρει πέρα από το όνομά της.

«Είχε γεννηθεί πάνω από ενενήντα χρόνια πριν και είχε ζήσει μόνο τριάντα έξι χρόνια – όχι οποιαδήποτε χρόνια, παρά τα χρόνια του εμφυλίου, των εκκαθαρίσεων και των τρομερών λιμών στη Σοβιετική Ενωση, τα χρόνια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και του ναζισμού. Είχε βρεθεί μέσα στην κρεατομηχανή δύο δικτατοριών, στην αρχή σ’ αυτήν του Στάλιν στην Ουκρανία και ύστερα σ’ αυτήν του Χίτλερ στη Γερμανία», γράφει η Βοντίν. Και αναζητά τη μητέρα, αναζητά ταυτότητα, αναζητά την οικογένειά της, αναζητά τον τόπο καταγωγής, μια πατρίδα. Πώς άλλαξε η Μαριούπολη στη διάρκεια του Εμφυλίου μετά την επανάσταση των μπολσεβίκων, τι έγινε η μήτρα καταγωγής της στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκόσμιου; Πώς βρέθηκε η μητέρα της να ταξιδεύει προς τη Δύση λίγο πριν από τη λήξη του πολέμου, μαζί με όλους όσοι υποχωρούσαν εμπρός στην επέλαση του ρωσικού στρατού; Επειτα, ποιοι ήταν και πώς (επ)έζησαν οι αιχμάλωτοι εργάτες από την Ανατολική Ευρώπη που στη διάρκεια του πολέμου μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα εργασίας στη Γερμανία; Πώς μπόρεσαν να επιβιώσουν μέσα από τις μυλόπετρες της Ιστορίας, ανάμεσα σε καθεστώτα που τους είχαν στοχοποιήσει;

Η ίδια η Βοντίν θυμάται ότι στο σχολείο την αποκαλούσαν «Ρωσάκι» και την εκφόβιζαν, ενώ τη μητέρα της στο στρατόπεδο στη Γερμανία την αποκαλούσαν «σκουπίδι» – το μίσος για τους Ρώσους καλά κρατούσε στη Γερμανία και μετά τον πόλεμο. Αλλά πού είναι οι ρίζες της Βοντίν με καταγωγή από τη Μαριούπολη;