Σε όλα τα ευρωπαϊκά κράτη υπάρχουν εθνικές, θρησκευτικές ή γλωσσικές μειονότητες και η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση. Τα μέλη τους παραπονούνται για παραβιάσεις δικαιωμάτων κι αυτό δεν αρκεί για να αμαυρώσει τη φήμη της χώρας. Εκείνο που πρέπει ενδεχομένως να προκαλέσει ανησυχία είναι η ελληνική αντίδραση σε σειρά αποφάσεων του Δικαστηρίου του Στρασβούργου (ΕΔΑΔ), που διαγιγνώσκουν παραβίαση του άρθρου 11 της ΕΣΔΑ (ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι).
Η πρώτη καταδίκη της χώρας για μειονοτικό ζήτημα το 1998 αφορούσε την απόρριψη αίτησης εγγραφής σωματείου που θα προήγε τη μελέτη του «σλαβομακεδονικού πολιτισμού» με έδρα τη Φλώρινα. Παρότι η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης έδειξε ευνοϊκή για την Ελλάδα διάθεση κατά τη διαδικασία εκτέλεσης της απόφασης, το θέμα δεν άργησε να πάρει διαστάσεις όταν τα εθνικά δικαστήρια αρνήθηκαν να συμμορφωθούν, απορρίπτοντας δεύτερη αίτηση εγγραφής. Αυτό οδήγησε σε νέα ελληνική ήττα το 2015 στην υπόθεση της «Στέγης Μακεδονικού Πολιτισμού». Και σε μεγαλύτερες φουρτούνες όταν η τύχη της συνδέθηκε με εκείνη τριών προσφυγών για τη μη εγγραφή ή διάλυση τουρκικών σωματείων.
Οι υποθέσεις των τουρκικών σωματείων, στις οποίες είχε καταδικαστεί η Ελλάδα το 2007 και το 2008, εκκρεμούν ενώπιον της Επιτροπής Yπουργών εδώ και 14 χρόνια. Την τελευταία απόφαση της Επιτροπής (του Ιουνίου 2022) προκάλεσε η πέμπτη απόφαση του Αρείου Πάγου (A.Π.) σχετικά με τη διάλυση της Τουρκικής Ενωσης Ξάνθης. Στις 29.6.21, ο Α.Π. αρνήθηκε να επιτρέψει την επανάληψη της διαδικασίας που είχε οδηγήσει στην εν λόγω διάλυση, παρά την ψήφιση ειδικού επί τούτου νόμου.
Οπως παρατηρεί η Επιτροπή Υπουργών, η απόφαση του Α.Π. περιέχει ελάχιστα στοιχεία που να μην έχουν ήδη εξεταστεί από το ΕΔΑΔ. Σε αντίθεση με ό,τι πιστεύει ο Α.Π., στην ελληνική Θράκη υπάρχουν Τούρκοι. Η τοπική μουσουλμανική μειονότητα (που προστατεύεται και από τη Συνθήκη της Λωζάννης) αποτελείται από άτομα τουρκικής εθνικής καταγωγής, Πομάκους και Ρομά. Το γεγονός ότι ορισμένα μέλη της (ενθαρρυνόμενα ή υποβοηθούμενα από την Τουρκία) επιθυμούν να παρουσιάσουν τη μειονότητα ως μονολιθική ομάδα, που αυτοπροσδιορίζεται ως τουρκική και υπόκειται σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεν μπορεί να δικαιολογήσει κατασταλτικά μέτρα σε μια δημοκρατική κοινωνία. Το ΕΔΑΔ έχει καταστήσει σαφές ότι οι περιορισμοί που προβλέπει το άρθρο 11 παρ. 2 της ΕΣΔΑ, για την προστασία της δημόσια τάξης, ανταποκρίνονται πλήρως στις εύλογες ανησυχίες κρατών με «στρατηγικές μειονότητες». Οι περιορισμοί όμως αυτοί, έκρινε το ΕΔΑΔ, δεν αφορούν τις υποθέσεις της Στέγης και των τουρκικών σωματείων.
Πώς δικαιολογείται λοιπόν η μη συμμόρφωση της Ελλάδας με τις παραπάνω αποφάσεις; Είναι προφανές ότι κομμάτια του ελληνικού κρατικού μηχανισμού παραμένουν πεισματικά προσκολλημένα σε μια αναχρονιστικά φορμαλιστική και τελικά στείρα προσέγγιση των μειονοτικών ζητημάτων. Eίναι επίσης προφανές ότι τα πολιτικά δικαστήρια δεν θα διασφαλίσουν την τήρηση των υποχρεώσεων της χώρας που απορρέουν από την ΕΣΔΑ έναντι των μειονοτικών σωματείων.
Ισως λοιπόν να χρειαστεί να παρέμβει εκ νέου η Βουλή προκειμένου να θεσπίσει διοικητική (αντί για την ισχύουσα δικαστική) διαδικασία για την εγγραφή μη κερδοσκοπικών σωματείων γενικά. Εάν αυτό υλοποιηθεί, η Τουρκική Ενωση Ξάνθης θα πρέπει να ενθαρρυνθεί να υποβάλει νέα αίτηση σε εθνικό επίπεδο. Το Στρασβούργο θα πρέπει βέβαια να παραμείνει σε κατάσταση αυξημένης επαγρύπνησης. Τα τελευταία χρόνια στο Συμβούλιο της Ευρώπης δίδεται ιδιαίτερη έμφαση στην ορθή εκτέλεση των αποφάσεων του ΕΔΑΔ και θα ήταν ολίσθημα να δημιουργηθεί η εντύπωση πως η Επιτροπή Υπουργών είναι διατεθειμένη να επιτρέψει ειδικό καθεστώς για κράτη που «φιλοξενούν στρατηγικές μειονότητες».
Τέλος, θα πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι η συμμόρφωση με τις εν λόγω αποφάσεις θα βοηθήσει την Ελλάδα να προβάλει διεθνώς την εικόνα ενός σύγχρονου περήφανου κράτους, που δεν πιστεύει στις διακρίσεις και στον κοινωνικό αποκλεισμό. Η θετική αντιμετώπιση των διαδικασιών επιτήρησης του Συμβουλίου της Ευρώπης δεν μπορεί παρά να αποβεί σε όφελος της χώρας. Η δε συνεπής υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου στο Στρασβούργο, που επιτηρεί 47 ευρωπαϊκές χώρες (και όχι 27 όπως η Ευρωπαϊκή Ενωση), ενδέχεται να είναι ο καλύτερος τρόπος εξυπηρέτησης του «εθνικού συμφέροντος».
* Nομικός με ειδίκευση σε θέματα διεθνούς προστασίας δικαιωμάτων των ανθρώπου. Επί σειρά ετών εργάστηκε στο Συμβούλιο της Ευρώπης, όπου ασχολήθηκε με την πρώτη φάση της υπόθεσης της Στέγης Μακεδονικού Πολιτισμού.
