Είναι σχεδόν ανθρώπινος νόμος να αναζητάμε σωτήρες. Ακόμα και ο Πλάτωνας τον αναζητούσε και τον έντυσε βασιλιά-φιλόσοφο, ο οποίος υποτίθεται θα πραγμάτωνε τη δική του δίκαιη Πολιτεία. Ομως η ενδυμασία πάσης λογής σωτήρων δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο. Ετσι, είτε με τα κουρέλια ενός προφήτη είτε με το κοστούμι του πολιτικού, τα γαλόνια του στρατηγού ή ακόμα και με την ποδιά του επιστήμονα, η επί Γης ειρήνη και η χειροπιαστή δικαιοσύνη είναι άπιαστα όνειρα. Κι αυτό γιατί οι ανισότητες, η φτώχεια και ο πόνος εξακολουθούν να χτυπούν αλύπητα τον κόσμο παρά τις τεχνολογικές και πολιτικές προόδους.
Παρότι τα ιστορικά τεκμήρια δείχνουν το αντίθετο, η ανάγκη για σωτήρες παραμένει, αφού είναι γνωστό ότι η ελπίδα πεθαίνει τελευταία. Αυτή ακριβώς την ανάγκη έρχεται να επικαιροποιήσει ο σύγχρονος φιλανθρωκαπιταλισμός (philanthrocapitalism), που το 2008 κυκλοφόρησε τη δική του Καινή Διαθήκη. Αυτή τη φορά δεν υμνεί τα οράματα ταπεινών και κατατρεγμένων αλλά τη μεγαλομανία επηρμένων και ζάπλουτων. Στον πρόλογο του βιβλίου, ο Μπιλ Κλίντον θεωρεί ότι ο ιδιωτικός πλούτος μπορεί να σώσει τους ανθρώπους από την ελονοσία, την παχυσαρκία, τις ανισότητες, την κλιματική αλλαγή και πάει λέγοντας. Ο δε υπότιτλος είναι χαρακτηριστικός: «Πώς οι δωρεές μπορούν να σώσουν τον κόσμο».
Στην πραγματικότητα ο κόσμος δεν έχει σωθεί ακόμα, αν σκεφτούμε και τον πόλεμο που αυτή τη στιγμή διεξάγεται. Για την ακρίβεια, φιλάνθρωποι καπιταλιστές τύπου Μαρκ Ζούκερμπεργκ, Γουόρεν Μπάφετ, Μπιλ Γκέιτς, Ελον Μασκ έχουν τη δική τους ατζέντα και μόνο αν οι κυβερνήσεις συμπλεύσουν με τα σχέδιά τους είναι διατεθειμένοι να δώσουν τα «λεφτά τους». Εύλογα θα ρωτούσε κανείς: Γιατί να είναι κακό πράγμα η φιλανθρωπία; Οχι, η φιλανθρωπία δεν είναι εξ αρχής κάτι κακό. Αν για παράδειγμα κάποιος πληρώσει τον λογαριασμό ρεύματος σε μια οικογένεια που έμεινε χωρίς δουλειά, η φιλανθρωπία είναι κάτι καλό. Αν όμως κάνω μια γενναία δωρεά σε ένα Πανεπιστήμιο για να μην ελέγξουν τα φορολογικά μου ή γιατί απλά αυτό θεωρώ σωστό, η φιλανθρωπία μπορεί να γίνει κάτι πολύ κακό. Δωρεές τέτοιου τύπου, δηλαδή καπιταλιστικές, ενθαρρύνουν τους τεράστιους οργανισμούς να μη λογοδοτούν σε κανέναν και πουθενά, ενώ την ίδια στιγμή θολώνουν τα νερά όταν γίνεται κριτική εναντίον τους, για παράδειγμα για τους μισθούς ή την κακομεταχείριση των εργαζομένων τους.
Επιπλέον, πώς άραγε να ασκήσεις κριτική, πόσο μάλλον να σύρεις στα δικαστήρια μεγάλα ιδρύματα, όταν χρηματοδοτούν την έρευνα για τον παιδικό καρκίνο ή δίνουν στέγη σε ορφανά και κακοποιημένα παιδιά; Για παράδειγμα, οι μεγιστάνες κοσμοπολίτες χρηματοδοτούν με δισεκατομμύρια την Υγεία μέσω των πανάκριβων εργαστηρίων, ίσως και με την ελπίδα να κερδίσουν κάτι που αλλιώς δεν θα μπορούσαν: την αθανασία τους μέσω της υστεροφημίας. Ο Γκεγκ Γκονσάλβες, ακτιβιστής υγείας και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Yale, εκφράζει τις ανησυχίες του για το Ιδρυμα Γκέιτς λέγοντας ότι «ανάλογα με την πλευρά του κρεβατιού που θα σηκωθούν το πρωί, μπορεί να αλλάξει την πορεία της παγκόσμιας υγείας… Αυτό δεν είναι δημοκρατία. Δεν είναι καν συνταγματική μοναρχία. Είναι αυτό που θέλουν ο Μπιλ και η Μελίντα».
Τα προβλήματα της παγκόσμιας υγείας, του αναλφαβητισμού, της φτώχειας δεν λύνονται με δωρεές οποιουδήποτε ύψους, ούτε επιτρέποντας σε τόσα λίγα άτομα να συσσωρεύουν τέτοιο αδιανόητο πλούτο. Αυτού του είδους η καπιταλιστική φιλανθρωπία όχι μόνο αποσπά την προσοχή από τις αληθινές ανάγκες των κοινωνιών αλλά δημιουργεί και βλάβες που κλυδωνίζουν τη διακυβέρνηση, την πολιτική, την ηθική. Ερωτήματα όπως «τι είναι καλό για τις κοινωνίες και τους πολίτες;», «ποιος αποφασίζει;» πρέπει να επανακαθοριστούν, εφόσον μια χούφτα άνθρωποι είναι σε θέση και να ορίσουν τι είναι καλό και αγαθό για τις κοινωνίες και τα άτομα αλλά και να το επιβάλλουν.
Αν οι κοινωνίες δεν εξετάσουν εκ νέου ποιες αξίες θέλουν να υπηρετήσουν, θα συνεχίσουμε να βλέπουμε τους πολιτικούς να χαριεντίζονται με τους πάμπλουτους, υποτίθεται, φίλους τους και να επαιτούν οποιεσδήποτε επενδύσεις για την έρευνα και την καινοτομία. Εμείς, από την άλλη, πιθανά θα χαιρόμαστε με τις φιλίες των πολιτικών μας, την ίδια στιγμή που αυτό το διαπλεκόμενο σύστημα θα συντρώγει ψάρια στην Αντίπαρο σχεδιάζοντας το μέλλον των ανθρώπων ερήμην τους.
* αναισθησιολόγος-εντατικολόγος, υποψήφιος διδάκτορας ΕΚΠΑ
