Πώς εξηγείται η τρέχουσα εντυπωσιακή αύξηση των κρουσμάτων της νόσου Covid-19 στην Πορτογαλία και τη Γερμανία; Υπεύθυνη για αυτή την επιδημική επανεκκίνηση θεωρείται η πιο πρόσφατη υποπαραλλαγή Omicron BA.5. Πράγματι, σύμφωνα με το Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας της Πορτογαλίας «Ricardo Jorge», η Ομικρον ΒA.5 αντιπροσωπεύει σχεδόν το 90% των νέων κρουσμάτων της Covid-19, ενώ το ποσοστό της υποπαραλλαγής Ομικρον ΒΑ.4 είναι μικρότερο. Οσο για τη Γερμανία και τη Γαλλία, η καμπύλη της μεταδοτικότητας έχει ανεβεί κατά τον τελευταίο μήνα και ο αριθμός των μολύνσεων από την Ομικρον ΒΑ.5 έχει διπλασιαστεί.
Και ενώ η Πορτογαλία και η Γερμανία πλήττονται ήδη από το νέο κύμα μολύνσεων και νοσηλειών εξαιτίας των υποπαραλλαγών ΒΑ.4 και ΒΑ.5 της Ομικρον, στη χώρα μας, σύμφωνα με το Εθνικό Δίκτυο Γονιδιωματικής Επιτήρησης του ΕΟΔΥ, μέχρι 14/6/22, που γράφεται το παρόν άρθρο είχαν εντοπιστεί περίπου 20 κρούσματα και από τις δυο υποπαραλλαγές. Γεγονός που δεν θα έπρεπε καθόλου να μας καθησυχάζει, αφού όλοι οι ειδικοί συμφωνούν ότι το νέο επιδημικό κύμα της Ομικρον ΒΑ.5 θα φτάσει πολύ σύντομα και σε εμάς.
Πάντως, οι φόβοι για την ταχύτατη διάδοση της νέας υποπαραλλαγής Ομικρον ΒΑ.5 σε ολόκληρη την Ευρώπη ξεκίνησαν επίσημα όταν, στα μέσα Μαΐου, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης των Νοσημάτων (ECDC), αποφάσισε να εντάξει τους κορονοϊούς Ομικρον ΒΑ.5 στην κατηγορία των «παραλλαγών που δημιουργούν ανησυχία» (αγγλιστί, Variant of Concern ή «VOCs»): μεταξύ δηλαδή των κορονοϊών που, χάρη στις μεταλλάξεις τους, μπορούν να μεταδίδονται ταχύτερα και να αναπαράγονται ευκολότερα, προκαλώντας δυνητικά το οξύ αναπνευστικό σύνδρομο της νόσου Covid-19. Επιπλέον, σύμφωνα με το ECDC, υπάρχουν ενδείξεις από εργαστηριακές μελέτες, ότι η Ομικρον ΒΑ.5 και η ΒΑ.4 μπορούν να ξεφύγουν από την ανοσία που έχει προκληθεί είτε από νόσηση είτε από εμβολιασμό.
Η καθησυχαστική άποψη ότι η ανοσία της αγέλης έχει ήδη επιτευχθεί είναι ένα μάλλον πρόωρο και πολύ επικίνδυνο μύθευμα, που διαψεύδεται από τα πιο πρόσφατα δεδομένα
Γιατί, ωστόσο, οι νέες υποπαραλλαγές Ομικρον ΒΑ.4 και ΒΑ.5, που αμφότερες εντοπίστηκαν αρχικά στη Νότια Αφρική, η πρώτη τον Ιανουάριο και η δεύτερη τον Φεβρουάριο 2022, θεωρούνται από πολλούς ειδικούς ως υπεύθυνες για το επερχόμενο «πέμπτο επιδημικό κύμα» διάδοσης του κορονοϊού που απειλεί τον πλανήτη; Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα επιδημιολογικά δεδομένα, αυτές οι δυο υποπαραλλαγές είναι ακόμη πιο μεταδοτικές από τις προηγούμενες, με αποτέλεσμα, εδώ και περισσότερο από ένα μήνα να εμφανίζονται όλο και συχνότερα στα μοριακά τεστ διάγνωσης και άρα ευθύνονται άμεσα για την παρατηρούμενη έξαρση των κρουσμάτων, που ευτυχώς δεν συνοδεύονται και από αυξημένη θνητότητα.
Γεγονός που, με τη σειρά του, υποδεικνύει ότι οι πιο πρόσφατες υποπαραλλαγές της Ομικρον κατάφεραν να επικρατήσουν επειδή, λόγω των μεταλλάξεών τους, μπορούν να παραπλανούν ευκολότερα το ανοσοποιητικό μας σύστημα και, ενδεχομένως, να μην αντιμετωπίζονται επαρκώς από τα σημερινά εμβόλια.
Για να κατανοήσουμε αυτές τις ιδιαίτερα ανησυχητικές εξελίξεις, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η παραλλαγή Ομικρον είναι η ταχύτερα μεταδιδόμενη και, μέχρι σήμερα, η επικρατέστερη πλανητικά παραλλαγή του κορονοϊού. Πρώτη φορά ανιχνεύτηκε στις 14 Νοεμβρίου 2021 στη Νότια Αφρική και σχεδόν αμέσως, στις 26-11-21, αναγνωρίστηκε επίσημα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως μία νέα, ιδιαίτερα μεταδοτική και δυνητικά απειλητική παραλλαγή του κορονοϊού.
Τα αδιαφανή αίτια της νέας έξαρσης κρουσμάτων
Από τη σύγκριση των μεταλλάξεων της παραλλαγής Ομικρον με τις μεταλλάξεις των προηγούμενων παραλλαγών του κορονοϊού («Αλφα», «Βήτα», «Γάμα», «Δέλτα» και «Λάμδα»), προέκυψε ότι η Ομικρον εμφανίζει στο γενετικό της υλικό δύο τουλάχιστον μεταλλάξεις που αφορούν τις ακίδες, δηλαδή την ειδική περιοχή σύνδεσης του κορονοϊού με τους υποδοχείς των κυττάρων μας. Οι συγκεκριμένες μεταλλάξεις επηρεάζουν σημαντικά την τρισδιάστατη δομή στον χώρο της πρωτεΐνης των ακίδων, μέσω των οποίων ο κορονοϊός μπορεί να εισβάλει πολύ ευκολότερα στα κύτταρά μας.
Χάρη σε αυτές τις μεταλλάξεις η Ομικρον κατάφερε –μέσα σε λίγους μήνες!– να γίνει μία από τις επικρατέστερες παραλλαγές του κορονοϊού στις περισσότερες χώρες (βλ. «Μηχανές του Νου», 22.01.2022). Μέχρι πριν από μερικούς μήνες, οι περισσότερες επιδημιολογικές έρευνες έδειχναν ότι η αρχική παραλλαγή Ομικρον (ΒΑ.1), θα γίνει σύντομα η κυρίαρχη μορφή μετάδοσης της νόσου Covid-19. Μία πρόβλεψη που διαψεύστηκε, λόγω της εμφάνισης των τεσσάρων νέων υποπαραλλαγών της («ΒΑ.2», «ΒΑ.3», «ΒΑ.4» και «ΒΑ.5»), που διαδοχικά έκλεψαν τα πρωτεία από την αρχική παραλλαγή ΒΑ.1.
Μάλιστα, όπως έδειξαν οι σχετικές γονιδιακές αναλύσεις, η εντυπωσιακή μεταδοτικότητα των πιο πρόσφατων υποπαραλλαγών της Ομικρον οφείλεται στο ότι τόσο η υποπαραλλαγή ΒΑ.4 όσο και η BA.5 διαθέτουν στο γενετικό τους υλικό τη μετάλλαξη «L452R», η οποία από μόνη της μπορεί να τροποποιεί επαρκώς τη δομή των ακίδων του κορονοϊού.
Πάντως, δεν πρόκειται για μία νέα γενετική μετάλλαξη, αφού είχε ήδη εμφανιστεί στις προηγούμενες παραλλαγές «Δέλτα» και «Λάμδα» και λόγω της επιτυχίας της είχε επιλεγεί από την εξέλιξη του κορονοϊού, εδώ και ενάμιση χρόνο. Και όπως αποκάλυψε μία πρόσφατη ιαπωνική έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στο Τόκιο από την ερευνητική ομάδα του Izoumi Kimur και προδημοσιεύτηκε διαδικτυακά στο «BiorXiv», η απρόσμενα υψηλή μεταδοτικότητα της υποπαραλλαγής Ομικρον ΒΑ.5 και η εκθετική αύξηση των λοιμώξεων από αυτήν στην Πορτογαλία και στη Γερμανία οφείλονται όχι σε μία αλλά σε δυο τουλάχιστον μεταλλάξεις.
Νέα ενημερωμένα εμβόλια κατά των υποπαραλλαγών
Ειδικότερα, η υποπαραλλαγή ΒΑ.5, που ήδη πλήττει την Πορτογαλία και άλλες χώρες της Ε.Ε, μπορεί να μεταδίδεται άνετα παρά τις αρκετά υψηλές θερμοκρασίες, κάτι που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ με τις άλλες υποπαραλλαγές της Ομικρον. Ομως ακόμη πιο περίεργο είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν στην Πορτογαλία, όπου το 90% του πληθυσμού είναι πλήρως εμβολιασμένο!
Αυτό γεννά την υποψία ότι η πιθανή λοίμωξη από τη νέα υποπαραλλαγή Ομικρον ΒΑ.5 ή από τη ΒΑ.4, ίσως να μην αντιμετωπίζονται επαρκώς ούτε από τα διαθέσιμα εμβόλια ούτε από τα αντισώματα που παράγει το ανθρώπινο σώμα μετά από φυσική μόλυνση από τον κορονοϊό και, επομένως, τα άτομα που έχουν ήδη κάποια ανοσία μπορούν κάλλιστα να επαναμολυνθούν από τις νέες υποπαραλλαγές.
Αυτός είναι ο λόγος που, εδώ και ένα μήνα, κορυφαίοι ιολόγοι και επιδημιολόγοι υποστηρίζουν ότι τόσο η ΒΑ.4 όσο και η ΒΑ.5 αποτελούν ένα σαφές σημάδι για το ότι ο κορονοϊός SARS-CoV-2 συνεχίζει να αλλάζει και άρα δεν είναι καθόλου απίθανο το ενδεχόμενο να δημιουργήσει, τους επόμενους μήνες, ένα πέμπτο πλανητικό επιδημικό κύμα. Σε κάθε περίπτωση, θα ήταν σοβαρό και, ενδεχομένως, μοιραίο στρατηγικό σφάλμα το να θεωρήσουμε ότι η επιθετικότητα του κορονοϊού τείνει να μειώνεται ή, ακόμη χειρότερα, ότι έχει γίνει ήδη ενδημικός. Μία προειδοποίηση που, τον τελευταίο μήνα, διατυπώνεται όλο και πιο συχνά από τους ειδικούς στα διεθνούς κύρους επιστημονικά περιοδικά.
Ωστόσο, δεν πρέπει να απελπιζόμαστε. Μολονότι ένα μέρος των αντισωμάτων που παράγονται από τα διαθέσιμα εμβόλια κατά του κορονοϊού ενδέχεται να μην είναι εξίσου αποτελεσματικά κατά των νέων υποπαραλλαγών Ομικρον, εξακολουθούν να προσφέρουν κάποια προστασία για τουλάχιστον τέσσερις μήνες μετά την τελευταία δόση. Επομένως, το πρόβλημα ενός νέου επιδημικού κύματος αναμένεται να αντιμετωπιστεί με τη δημιουργία νέων ενημερωμένων εμβολίων, που από τον Σεπτέμβριο θα είναι διαθέσιμα για μία επαναληπτική εμβολιαστική δόση. Εξάλλου, η φαρμακευτική εταιρεία «Moderna» ήδη ανακοίνωσε πριν από μερικές ημέρες ότι εργάζεται για τη δημιουργία μιας ενημερωμένης και πιο αποτελεσματικής εκδοχής του εμβολίου της κατά των νέων υποπαραλλαγών Ομικρον, που θα είναι διαθέσιμη στα τέλη Αυγούστου.
Αυτό το νέο εμβόλιο εμφανίζει, για την ώρα, αυξημένη αποτελεσματικότητα κατά 1,75 φορές σε σχέση με τα προηγούμενα εμβόλια. Ωστόσο, όλες ανεξαιρέτως οι υποπαραλλαγές της Ομικρον, ενώ παρουσιάζουν κάποιες ιδιαιτερότητες, έχουν και πολλά κοινά γενετικά χαρακτηριστικά, γεγονός που καθιστά τα ήδη υπάρχοντα εμβόλια μόνο εν μέρει αποτελεσματικά για την αντιμετώπισή τους.
Το πόσο αποτελεσματικά θα αποδειχτούν τελικά τα νέα ενημερωμένα εμβόλια εξαρτάται όχι από τις εξαγγελίες των φαρμακευτικών εταιρειών, αλλά από τα επιστημονικά και κλινικά δεδομένα που θα προκύψουν μόνο μετά τη χρήση τους. Ετσι, η αυξημένη αποτελεσματικότητα του νέου εμβολίου της «Moderna», κατά 1,75 φορές σε σχέση με τα υπάρχοντα εμβόλια, μολονότι αποτελεί κάποια πρόοδο δεν δικαιολογεί επαρκώς τη μαζική υιοθέτησή του.
