Τι υπονοείται μέσα από μια τέτοια κακότροπη απόφαση, μήπως ακόμα μία εκδοχή του «ψηφιακού καπιταλισμού»; Η εννοιολόγηση αυτή προέκυψε επίσης από την αναγωγή του μέρους σε όλο. Δηλαδή, της ψηφιακής δορυφορικής τηλεόρασης και του Internet σε κύριο ειδοποιό γνώρισμα της «νέας» φάσης που διανύει η καπιταλιστική κοινωνία.
Αλλωστε τέτοιες απλουστεύσεις είχαν γραφεί την επομένη της εμφάνισης τεχνολογικών επιτεύξεων, όπως ήταν ο ηλεκτρισμός, το τηλέφωνο και το ραδιόφωνο. Πρόκειται βέβαια για καινούργια κάθε φορά τροφοδοσία των μηχανισμών διάχυσης της «αγοραφοβικής» πολιτικής του κράτους. Η ιδιοτυπία του ηλεκτρονικού μέσου, το οποίο δεν είναι αισθητηριακά ψηλαφήσιμο, συνέχεται με την αντίληψη της αυθυπαρξίας του. Επιπλέον, με την ικανότητα που φαίνεται να διαθέτει για τη μετατροπή του «φαινομένου» σε «ουσία» και το αντίστροφο, κατά τη διάζευξη που κι εδώ παραμένει ανθηρή.
Σε μια κοινωνία, όπως η δική μας, όπου ήδη αυτοπροβάλλεται ως «βάση δεδομένων» για το σύνολο των ορατών και των δυσδιάκριτων πτυχών της, μέσα από την κωδικοποίηση της υπόστασης των υπηκόων της, ακριβώς στον «σκληρό» δίσκο των επιτευγμάτων της ηλεκτρονικής, τι περιθώρια υπάρχουν για μορφές «άγραφου δικαίου»;
Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι οι εντεινόμενες «εκλεπτυσμένες» μορφές καταπίεσης δίδουν νέα ερεθίσματα για να εκφράζεται η dignitas hominis ως αντίσταση σ’ αυτές. Τι δεν γράφουμε στα παλιά μας παπούτσια, εννοώ στους παλιούς μας υπολογιστές, δεν μπορεί παρά να αφορά ό,τι αίρει την αντίθεση κεφαλαίου και εργασίας. Για τούτο μας ενδιαφέρει να μπλοκάρουμε τους ομότροπους μηχανισμούς συλλογής και παραγωγής πληροφοριών.
Γενικότερα, βρίσκεται στο στόχαστρό μας η «cyberκουλτούρα» του πολυεθνικού κεφαλαίου ή του κεφαλαίου χωρίς εθνική σημαία. Κι ακόμη περισσότερο, η κεντροθέτησή της, το «commanagement» που οργανώνει δικτυωτά, ώς τις εσχατιές του πλανήτη μας και όχι μόνον, το «global village». Δεν έχουμε βέβαια την ψευδαίσθηση ότι μετέχουμε σε μια δικτυακή δομή «χωρίς κέντρο και ιεράρχηση». Ούτε βέβαια υποκύπτουμε στους «Fachidioten» του Διαδικτύου που υπόσχονται να μας γνωρίσουν τα πάντα. Γιατί γνωρίζουμε ότι, για την ώρα τουλάχιστον, το κύριο πλεονέκτημα των ηλεκτρονικών βιβλίων είναι να μη μαζεύουν σκόνη.
Η θεωρούμενη «τέταρτη» εξουσία δεν είναι τίποτε άλλο από μια διπλή «σκίαση». Από τη μια η κρατική εξουσία δεν έχει οριοθετήσει επακριβώς ούτε έχει νομοθετήσει τα λειτουργικά όρια της «τηλεξουσίας» κι από την άλλη οι διαχειριστές της τελευταίας να μη χάνουν την ευκαιρία διεκδίκησης ενός διακριτού μεριδίου στους θεσμούς δημοσιότητας.
Εμφανίζονται, δηλαδή, να παίζουν κάποτε ως απρόβλεπτοι παίχτες στη δεδομένη από πριν σκακιέρα των εξουσιαστικών σχέσεων. Προφανώς μέρα με τη μέρα διευρύνεται και εκλεπτύνεται η διάδοση των μέσων «μαζικής επικοινωνίας» (εδώ και περίπου εκατό χρόνια ο όρος «mass communication» δεν αναφέρεται στην επικοινωνία που οργανώνουν οι «μάζες», αλλά στην επικοινωνία που απευθύνεται προς τις «μάζες»). Πρώτιστα της «νέας γενιάς» των ηλεκτρονικών, έτσι που ο «πολιτισμός της εικόνας» να έχει εξελιχθεί σε ιδιόνομο μηχανισμό πολιτισμικής εξουσίασης.
Βέβαια, η διάχυση αυτού του «αγοραφοβικού» πλαισίου της συμπεριφοράς δεν συνεπάγεται την υποκατάσταση της κρατικής εξουσίας, αλλά την ενίσχυσή της. Γιατί συχνά θεωρητικοί της εξουσίας βαυκαλίζονται με την ιδέα ότι μπορούν να περιορίζονται στις αναλύσεις τους σε ό,τι φαίνεται να διακρίνουν εκτός του πεδίου της εξουσίας. Μάλιστα μ’ αυτόν τον τρόπο θεώρησης των πολιτικών πραγμάτων αφήνουν ανέγγιχτο τον καθαυτό πυρήνα και τις εξακτινώσεις του κράτους.
Δηλαδή, το μονοπώλιο της έννομης τάξης και τις συναφείς κύριες λειτουργίες του. Με την ψευδαίσθηση μάλιστα ότι τα σύγχρονα κράτη έχουν καταστεί «πορώδη», ότι «μπάζουν» τάχα από πολλές τρύπες, παρακάμπτονται οι συγκεκριμένοι εξουσιαστικοί τους μηχανισμοί, στο όνομα μιας διαχεόμενης, εκ των κάτω, αθέατης εξουσίας που θα μπορούσε να εκληφθεί και ως «παρα-εξουσία».
Ειδικότερα, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η διάδοση των «μέσων μαζικής επικοινωνίας» και πρώτιστα της τηλεόρασης, που εισχώρησε σε όλα τα σπίτια και τα καφενεία του πιο μικρού χωριού, μορφοποίησε νέους κώδικες συμπεριφοράς. Δηλαδή, ισχυροποίησε στερεότυπα και καθόρισε στάσεις, με αναλώσιμα συμβολικά αγαθά που παράγονται στους κόλπους του υπάρχοντος καταναλωτικού καπιταλισμού. Ετσι η «τηλεξουσία» εξελίχθηκε σε νέο δραστικό κέντρο των αναστολών και των χειραγωγήσεων. Για τούτο άλλωστε η τηλεοπτική βιομηχανία δεν δυσκολεύτηκε πολύ για να «πείσει» Ινστιτούτα Γενετικής Συμπεριφοράς να αποφανθούν ότι οι συνθήκες τηλεθέασης είναι εγγεγραμμένες στα ανθρώπινα γονίδια…
Τι θα μπορούσε να προκαλεί, ως προς τους εκπροσώπους της κρατικής εξουσίας, τον φόβο της «αγοράς» και της δημοσίευσης που θα ενείχε γνωρίσματα ανοιχτής διαπόμπευσης; Η «διπλή» τους ζωή, είτε με την «κανονικότητα» είτε με την «ιδιαιτερότητα» του φύλου. Επομένως, ό,τι θα φαινόταν να αντιστρατεύεται τον «κοινό νου» και τον «μέσο πολίτη» που είναι ο παραλήπτης των εκπομπών ενός «εθνικού» τηλεοπτικού εγχειριδίου.
Ο εκβιασμός λοιπόν αφορά τη θραύση της «πανοπλίας» που περιέβαλλε όσους και όσες υποκρίνονται ρόλους που δεν διαθέτουν. Δηλαδή, μέσα σε μια στιγμή να χάσουν το πέπλο που επιμελώς απέκρυπτε την ιδιόλεκτο της προσωπικότητάς τους. Κοντολογίς, ό,τι συνιστούσε «προσωπικό δεδομένο» και δεν αποτελούσε αντικείμενο των διαχειριστών της «κοινής γνώμης» και της «ηθικής» της. Μόνο που στις 30 Μαρτίου γιορτάζει και ο Ιωάννης της Κλίμακος που ανάμεσα στ’ άλλα μάς έδωσε την οδηγία: «Ο ενυπνίοις πεισθείς, εις άπαν αδόκιμος. Ο δε πάσιν απιστών, φιλόσοφος ούτος» (Γ’, PG 88, 672 B).
*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων
