Από την έναρξη της ρωσικής εισβολής που διέταξε ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν στις 24 Φεβρουαρίου 2022, πάνω από έξι εκατομμύρια Ουκρανοί εγκατέλειψαν τη χώρα, σύμφωνα με στοιχεία της Υπατης Αρμοστείας για τους Πρόσφυγες. Περίπου το 90% ήταν γυναίκες και παιδιά καθώς οι ουκρανικές αρχές δεν επιτρέπουν την έξοδο από τη χώρα σε άνδρες που είναι σε στρατεύσιμη ηλικία.
Οταν ταξίδεψα στη συνοριακή πόλη Μεντίκα, οι κάτοικοι της Ουκρανίας που πλέον έφευγαν από τη χώρα είχαν ήδη αρχίσει να μειώνονται σε σχέση με τον πρώτο μήνα της εισβολής. Την ημέρα που επισκέφτηκα το συνοριακό πέρασμα στη Μεντίκα, οι τοπικές οργανώσεις είχαν καταγράψει 25.000 εισόδους στην Πολωνία και από τα επτά συνοριακά περάσματα αλλά και την επιστροφή 26.000 προσφύγων πίσω στην Ουκρανία, αριθμό-ρεκόρ έως την ημέρα εκείνη.
Τις πρώτες τρεις εβδομάδες της εισβολής η κατάσταση ήταν εκρηκτική, λέει ο Βότσιεκ Γκορέκι, εθελοντής συντονιστής του Πολωνικού Κέντρου Ανθρωπιστικής Βοήθειας. «Την τρίτη ημέρα προσπαθήσαμε να υπολογίσουμε τον αριθμό των ανθρώπων που πέρασαν. Σταματήσαμε να μετράμε αφού είχαμε ήδη μοιράσει 15.000 ποτήρια μιας χρήσης με τσάι μέσα σε λίγες ώρες, και έτσι καταλαβαίναμε πόσοι άνθρωποι είχαν περάσει».
Κίνδυνος trafficking
Ρώτησα τον Βότσιεκ για την εμπορία ανθρώπων (human trafficking), μια και ο ίδιος ήταν στα σύνορα Ουκρανίας-Πολωνίας από τις πρώτες ημέρες της μαζικής εξόδου από την Ουκρανία, όπου οργανώσεις και φορείς είχαν εκφράσει ανησυχία για πιθανή εμπορία, διακίνηση και σεξουαλική εκμετάλλευση γυναικών και κοριτσιών που τράπηκαν σε φυγή. «Είχα ακούσει κι εγώ τις φήμες στην αρχή», μου είπε, «αλλά οι αρχές κινητοποιήθηκαν πολύ γρήγορα με την υποψία ενός-δυο περιστατικών που πληροφορηθήκαμε ότι συνέβησαν τις πρώτες ημέρες. Ολες οι οργανώσεις άρχισαν να μοιράζουν φυλλάδια και τοποθέτησαν banners σε εμφανή σημεία».
Στα τέλη Μαΐου η κατάσταση είχε εμφανώς αλλάξει τόσο για τις οργανώσεις στα σύνορα όσο και για τους πρόσφυγες που έφευγαν τρεις μήνες μετά την αρχή του πολέμου. Οι οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στα πολωνο-ουκρανικά σύνορα προσπαθούν να καλύψουν κενά όπως ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και είδη πρώτης ανάγκης σε όσους διαμένουν στην Ουκρανία. Σύμφωνα με τον Βότσιεκ, το Κέντρο Πολωνικής Βοήθειας συγκεντρώνει και στέλνει κάθε εβδομάδα κουτιά με τρόφιμα τα οποία μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες δύο ατόμων για τρεις ημέρες.
Σαφείς προειδοποιήσεις
Μιλώντας με τον Ολι Ντέιβις, έναν Αγγλο εθελοντή ιατρικής οργάνωσης, για τα πιθανά κυκλώματα «τράφικινγκ» και κατά πόσο έχει αντιληφθεί περιστατικά κατά τη διάρκεια της παρουσίας του στα σύνορα Πολωνίας-Ουκρανίας, μου έδειξε τα banners που ήταν αναρτημένα σε διάφορα σημεία κατά μήκος του διαδρόμου όπου περνούσαν όσοι εισέρχονταν στην Πολωνία πεζοί.
Γραμμένα στην ουκρανική αλλά και στη ρωσική γλώσσα, τα banners ενημέρωναν για τους κινδύνους και παρότρυναν τους πρόσφυγες να μετακινούνται μόνο με τα οργανωμένα λεωφορεία και να ενημερώσουν τις αρχές σε περίπτωση που προσφερθεί κάποιος να τους μεταφέρει εκτός των προγραμματισμένων διαδρομών. Τα λεωφορεία άλλωστε έφευγαν κάθε ώρα από τα σύνορα και προς τον σιδηροδρομικό σταθμό του Πρζέμισλ όπου και οι πρόσφυγες μπορούσαν να επιβιβαστούν δωρεάν σε τρένα για άλλες πόλεις της Πολωνίας αλλά και για πόλεις της Γαλλίας, της Τσεχίας, της Γερμανίας και άλλες χώρες της Ε.Ε. με το διαβατήριό τους χωρίς την υποχρέωση θεώρησης (visa).
Πάνω στο συνοριακό πέρασμα από τη μεριά της Πολωνίας γνώρισα την Τατιάνα, 23 ετών, με καταγωγή από το Τσερκάσι, μια πόλη που βρίσκεται πάνω στον ποταμό Δνείπερο στην κεντρική Ουκρανία. Είχε φτάσει πριν από έναν μήνα στα σύνορα με την Πολωνία μαζί με τον τετράχρονο γιο της όταν πλέον ήταν οχτώ μηνών έγκυος και φιλοξενούνταν σε προσωρινή δομή φιλοξενίας στην ουκρανική πλευρά των συνόρων με την Πολωνία. Για να έχει όμως πρόσβαση σε υπηρεσίες ιατρικής περίθαλψης καθώς και σε δωρεάν διανομή φαγητού για αυτήν και τον γιο της, περνάει καθημερινά το check point στη Μεντίκα και λαμβάνει τις υπηρεσίες εθελοντικών οργανώσεων που βρίσκονται στο λεγόμενο «σημείο υποδοχής». Την ημέρα που τη γνώρισα κρατούσε στο χέρι της μια παλιά συσκευή κινητού τηλεφώνου χωρίς εφαρμογές και δυνατότητα σύνδεσης στο διαδίκτυο. Τη ρώτησα αν έχει επαφή με τον σύζυγό της από τότε που άφησε το σπίτι της στο Τσερκάσι, αλλά όπως μου είπε δεν είχε νέα του από τα τέλη Μαρτίου, λίγο μετά αφότου έφυγε να πολεμήσει.
Στον σιδηροδρομικό σταθμό του Πρζέμισλ γνώρισα την Ολγα, 43 ετών από τη Ζαπορίζια. Αποφάσισε να φύγει από την Ουκρανία γιατί, όπως μου είπε, το 70% της πόλης ήταν πια υπό ρωσική κατοχή.
Ταξίδευε μαζί με τον δεκαεπτάχρονο γιο της Ροστισλάβ, ο οποίος είχε ήδη αρχίσει να μαθαίνει την πολωνική γλώσσα πριν από τον πόλεμο προκειμένου να σπουδάσει πληροφορική σε πανεπιστήμιο της Πολωνίας. Ο πόλεμος επέσπευσε τα σχέδια του Ροστισλάβ και μαζί του αποφάσισε να φύγει και η Ολγα όταν μια εθελοντική οργάνωση κανόνισε να φιλοξενηθούν για τουλάχιστον δύο μήνες από μια οικογένεια Πολωνών σε μια πόλη στα βόρεια της χώρας.
Η 25χρονη κόρη της Ολγας έμεινε στην Ουκρανία να φροντίσει τον σύζυγό της ο οποίος είχε τραυματιστεί στον πόλεμο, ενώ ο σύζυγος της Ολγας παρέμεινε επίσης στην Ουκρανία για να πολεμήσει. «Εύχομαι να τελειώσει σύντομα ο πόλεμος για να μπορέσω να γυρίσω πίσω. Είναι και οι γονείς μου στη Ζαπορίζια που λόγω προχωρημένης ηλικίας δεν θέλουν να φύγουν. Αλλά αν θα τελειώσει σύντομα ο πόλεμος δεν εξαρτάται από εμένα», λέει η Ολγα.
Την επόμενη ημέρα επισκέφτηκα ένα κέντρο φιλοξενίας προσφύγων στην πόλη Ζεσούφ, περίπου 105 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Μεντίκα. Το κέντρο αυτό στήθηκε από τη Fundacja Medyk dla Zdrowia, μια πολωνική μη κυβερνητική οργάνωση με ιατρική εξειδίκευση και λειτουργεί ως transit site για πρόσφυγες από την Ουκρανία. Τις πρώτες τρεις εβδομάδες από όταν ξεκίνησε φιλοξενούσε 500 πρόσφυγες ημερησίως οι οποίοι διέμεναν στο κέντρο φιλοξενίας από μία έως τρεις ημέρες.
«Η επιλογή αυτή ήταν συνειδητή», μου λέει ο δρ Στάνισλαβ Μαζούρ, ιδρυτής της μη κυβερνητικής οργάνωσης. «Θέλουμε να παρέχουμε ένα ασφαλές μέρος για τους πρόσφυγες από την Ουκρανία όπου μπορούν να κάνουν ένα ζεστό μπάνιο, να κοιμηθούν, να φάνε, να έχουν ιατρική περίθαλψη έτσι ώστε να μπορέσουν να συνεχίσουν το ταξίδι έπειτα από δύο-τρεις ημέρες και εμείς να προετοιμάσουμε τον χώρο για τους επόμενους». Το κέντρο λειτουργεί σε εικοσιτετράωρη βάση κυρίως με εθελοντές και διαθέτει κοιτώνες, τουαλέτες, ντουσιέρες, κουζίνα, τραπεζαρία, πλυντήρια ρούχων και αναλώσιμα υλικά για γυναίκες και μωρά τα οποία διατίθενται δωρεάν. «Ολα στήθηκαν σε 10 ημέρες και σιγά σιγά βελτιώθηκαν. Δουλεύαμε νυχθημερόν και πυρετωδώς», λέει ο δρ Μαζούρ. «Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από εδώ τις πρώτες τρεις εβδομάδες. Παλιά έβλεπα την Ελλάδα και τις ροές που έφταναν στα νησιά και μου φαινόταν τόσο εξωπραγματικό. Μέχρι που το ζήσαμε κι εμείς», προσθέτει ο δρ Μαζούρ ενώ μου δείχνει φωτογραφίες αποθηκευμένες στο κινητό του από τις πρώτες ημέρες λειτουργίας του κέντρου, όταν ήταν γεμάτο πρόσφυγες από την Ουκρανία.
«Εχουμε το ίδιο πρόβλημα που έχουν και οι Ουκρανοί. Τη Ρωσία. Οπως η Ελλάδα με την Τουρκία», συνεχίζει ελαφρά αστειευόμενος. «Ο πολωνικός λαός ήταν και είναι υπέρ της Ουκρανίας».
Λουντμίλα και Μπρούνο
Στο κέντρο Fundacja Medyk γνώρισα τη Λουντμίλα Μπαμπένκο η οποία έφυγε από τη Νόβα Κακχόβκα, στην επαρχία της Χερσώνας, αφότου η πόλη είχε τεθεί υπό ρωσική κατοχή. Δύο εβδομάδες πριν από την εισβολή, η Λουντμίλα είχε υιοθετήσει ένα κουτάβι, τον Μπρούνο, το οποίο είχε φέρει μαζί της στην Πολωνία αφού είχε τακτοποιηθεί ο απαραίτητος εμβολιασμός του.
Οταν τη συνάντησα μου είπε ότι θα έμενε στο κέντρο φιλοξενίας μέχρι να βρει τρόπο να φτάσει οδικώς με τον Μπρούνο στην Αγγλία όπου ζει η κόρη της τα τελευταία οχτώ χρόνια. «Επρεπε να περιμένω για τα απαραίτητα έγγραφα για να ταξιδέψω στην Αγγλία με κατοικίδιο. Στην αρχή ήταν πιο εύκολο να φύγεις από την επαρχία της Χερσώνας, εγώ άργησα και δυσκολεύτηκα πολύ να βγω από τη ρωσοκρατούμενη Χερσώνα». Λίγες ημέρες μετά τη συνάντησή μας, η Λουντμίλα μού έστειλε μήνυμα μέσω εφαρμογής στο κινητό μαζί με μια φωτογραφία της ίδιας και του Μπρούνο. Εγραφε ότι κατάφερε να βρει αυτοκίνητο και ήταν πλέον καθ’ οδόν για την Αγγλία.
Disclaimer: Το παρόν άρθρο αναφέρεται στο τριετές πρόγραμμα Faces of Migration, με στόχο να ενισχυθεί η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση για τους στόχους της
βιώσιμης ανάπτυξης, τη μετανάστευση και την μεταξύ τους σχέση. Το ρεπορτάζ έγινε ανεξάρτητα και η υπογράφουσα δημοσιογράφος και το μέσο δημοσίευσης δεν έλαβαν αμοιβή από το παραπάνω πρόγραμμα και τους φορείς υλοποίησής του.
