Η Βοσνία βιώνει ξανά το παρελθοντικό τραύμα της, ενώ η Ρωσία εισβάλλει στην Ουκρανία. Οι λέξεις αναρτήθηκαν ως υπότιτλος σε σχετικό άρθρο που αναρτήθηκε στον ιστότοπο του Aljazeera με τίτλο «Δοκιμάζοντας την Ειρήνη. Μπορεί η Βοσνία να παλινδρομήσει σε έναν εμφύλιο πόλεμο».
Πώς μπορούν να αλληλοπροσεγγιστούν κοινότητες με ανοιχτές πληγές που έχουν απομακρυνθεί βίαια από την ίδια την (πρόσφατη) ιστορία; Υπάρχει κάποια ιστορική αφήγηση, ικανή να στεγάσει τον συλλογικό ορίζοντα της Βοσνίας, να δημιουργήσει ή να αναδείξει κοινές μνήμες, να ενώσει τους ανθρώπους γύρω από μια κοινή συνείδηση;
Οι μνήμες από τους Βαλκανικούς πολέμους, τις εθνοκαθάρσεις, τους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς και τη διάλυση μιας χώρας είναι ακόμα νωπές. «Το νέο βάσανο της Ευρώπης θα λέγεται Βοσνία;» Ο Christian Makarian, διεθνολόγος- δημοσιογράφος, έθιξε πριν από λίγες ημέρες στο franceinfo, τον κίνδυνο ενός πολέμου στα Βαλκάνια, στη σκιά της ρωσο-ουκρανικής σύγκρουσης, υπενθυμίζοντας την επιρροή της βαλκανικής πολιτικής στον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο και συγκεκριμένα πως τόσο ο Σέρβος πρόεδρος, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, όσο και ο Μίλοραντ Ντόντικ, πρόεδρος της Συλλογικής Προεδρίας της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, βρίσκονται υπό την επιρροή Πούτιν, ενώ οι λαοί τους θεωρούνται σύμμαχοι της Ρωσίας.
Ο Γάλλος αναλυτής, ειδικός στις διεθνείς σχέσεις έθεσε το εξής ερώτημα: «Γιατί να επιβληθεί η δημιουργία ενός κράτους από τρεις διαφορετικές κοινότητες – σερβική, βοσνιακή, κροατική;» Και απάντησε: «Η οικοδόμηση ενός τέτοιου κράτους είναι παράλογη. Ενα κράτος που δημιουργήθηκε από διαφορετικά κομμάτια υπό την επιρροή της αμερικανικής δημοκρατίας δεν μπορεί παρά να εκραγεί».
Ο χώρος αφηγείται. Το ίδιο και ο χρόνος. Εθνοκάθαρση, ενοχή και σιωπή. Αμνησία, άρνηση, κατασκευασμένες μνήμες, διεργασίες πένθους. Στο φιλμ «Bosna!» που πραγματεύεται τη γενοκτονία που υπέστησαν οι Βόσνιοι και τη σιωπή των δυτικών κρατών, ο Γάλλος φιλόσοφος και δημιουργός της ταινίας Μπερνάρ Ανρί Λεβί είχε αποφανθεί το 1992: «Η Ευρώπη πέθανε στο Σαράγιεβο». Στις αρχές του 2022, το BBC σημείωνε: «Το φάντασμα του εθνικισμού επιστρέφει στη Βοσνία».
Πριν από περίπου έναν χρόνο, ο Μίλοραντ Ντόντικ είχε δηλώσει πως η Ευρώπη «δεν έδειξε ευαισθησία στο πρόβλημα που ονομάζεται Βοσνία-Ερζεγοβίνη, διότι κανείς δεν θέλει να δει και να παραδεχθεί πως η Βοσνία-Ερζεγοβίνη έχει αποτύχει». Στη συνέχεια δεν δίστασε να εκφράσει ανοιχτά την επιθυμία χειραφέτησης της «Σερβικής δημοκρατίας της Βοσνίας» από τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, θίγοντας ακόμα και την πρόθεση δημιουργίας ενός ξεχωριστού στρατού.
Τον περασμένο Δεκέμβριο η «Σερβική Δημοκρατία της Βοσνίας» ενέκρινε νομοσχέδιο το οποίο ανοίγει τον δρόμο για την απόσυρση των Σέρβων από τα σώματα ασφαλείας, τις φορολογικές αρχές και το δικαστικό σώμα της Βοσνίας. Η δημιουργία παράλληλων κρατικών φορέων και κοινωνικών ιδρυμάτων με αυτούς που ήδη υπάρχουν σε εθνικό επίπεδο στο Σεράγεβο, είναι πλέον γεγονός στη Βοσνία, η οποία βιώνει σήμερα «τη μεγαλύτερη κρίση ταυτότητας», όπως επισημαίνουν οι ειδικοί αναλυτές. Αν σε αυτή την κρίση προσθέσουμε το γεγονός πως ο υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας Σεργκέι Λαβρόφ συνομιλεί τακτικά με τον Μίλοραντ Ντόντικ, ενώ έχει αυξηθεί και η παρουσία του ΝΑΤΟ στη Βοσνία, τότε το σενάριο που θέλει τον Ντόντικ να να εκμεταλλεύεται την κατάσταση και να προχωρά σε απόσχιση, ενισχύεται.
Είναι, άραγε, τα «Βαλκάνια, το ασυνείδητο της Ευρώπης;», φράση δανεική από τον λακανικό μαρξιστή Σλαβόι Ζίζεκ. Ο Σλοβένος φιλόσοφος είχε παρουσιάσει την ιστορική πραγματικότητα των Βαλκανίων ως γεωπολιτική αναλογία του λακανικού ασυνείδητου. Είχε παρομοιάσει τα Βαλκάνια με τη σκοτεινή σπηλιά της Ευρώπης, όπου οι Ευρωπαίοι πετούν μέσα της όλα τα βρόμικα μυστικά και αισχρότητες, καθώς σε αυτό τον χώρο απουσιάζει η καρτεσιανή λογική και η αντίστοιχη συμβολική εξουσία.
Το ντοκιμαντέρ «Serbia, year zero» του Γκόραν Μάρκοβιτς κλείνει με τον εξής τρόπο: Η πρώτη συνεδρία στον ψυχαναλυτή ξεκινά πάντα με άρνηση. Στην ερώτηση «Γιατί είστε εδώ;» η απάντηση συνήθως είναι πως δεν υπάρχει κάτι σπουδαίο να ειπωθεί. Εκείνοι που έρχονται στη δεύτερη συνεδρία, θα μιλήσουν.
Τι προσπαθεί να μας πει η Βοσνία, ως ασυνείδητο της Ευρώπης μέσα από λάθος συμπεριφορές, γλωσσικές παραδρομές και όνειρα; Μπορούμε να την ακούσουμε και να προλάβουμε μια ακόμα αιματοχυσία; Τι ιστορούν οι ιστορίες των Βοσνίων; Μπορούμε να κοιτάξουμε την ιστορία κατάματα;
Το βέβαιο είναι πως η πτώση του Μιλόσεβιτς δεν ρύθμισε τίποτα και πως όλοι αγωνιούν για το «επόμενο βήμα» του Πούτιν στα Βαλκάνια, ενώ η (χαμένη) ταυτότητα της Βοσνίας αναζητείται ανάμεσα σε θρησκεία, έθνος και κράτος.
