Ο Ιάννης Ξενάκης στην Αντίσταση και στα Δεκεμβριανά

Θα παρουσιαστούν τρία ανέκδοτα μουσικά κομμάτια του Ξενάκη, τρία εντελώς άγνωστα κομμάτια του νεαρού Ξενάκη, δηλαδή πριν από τις περίφημες Μεταστάσεις (1953-54) που ο ίδιος θεωρούσε το πρώτο του έργο, και το έργο του ώριμου Ξενάκη, οι Νύχτες (1967-68, για 12 σόλο φωνές). Στη βραδιά, που θα προεδρεύσει η καθηγήτρια Αναστασία Γεωργάκη, θα παρευρεθεί και η κόρη του συνθέτη, Μάχη Ξενάκη. Τη γενική επιμέλεια της βραδιάς όπως και την επιμέλεια των τριών μουσικών κομματιών που θα πρωτοπαιχτούν έχει ο Μάκης Σολωμός, ειδικός του Ξενάκη, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris 8 (Γαλλία)

Φέτος γιορτάζονται τα 100 (ή 101: γεννήθηκε το 1921 ή 1922) του συνθέτη, αρχιτέκτονα, πολυκλαδικού καλλιτέχνη και θεωρητικού Ιάννη (ή Ιάνη ή Γιάννη) Ξενάκη. Στο πλαίσιο του εορτασμού αυτού οργανώνεται ένα διεθνές συμπόσιο που θα ξεκινήσει με μια βραδιά στο Πολυτεχνείο, όπου φοίτησε αλλά και έδρασε στην Αντίσταση και στα Δεκεμβριανά ο Ξενάκης, βραδιά αφιερωμένη στα τραγικά αυτά γεγονότα που τον ανάγκασαν να εξοριστεί στη Γαλλία.

Ο Ξενάκης πετυχαίνει στις εξετάσεις του Πολυτεχνείου τον Οκτώβρη του 1940, αλλά το Πολυτεχνείο κλείνει λόγω του ελληνοϊταλικού πολέμου. Με την Κατοχή, αρχίζει έντονη πολιτική δράση. Θα οργανωθεί πρώτα σε μια εθνικιστική ομάδα, Αγωνιζόμενη Ελλάδα, αλλά σύντομα θα περάσει στην Αριστερά, θα μπει στο ΕΑΜ νέων, στο ΚΚΕ και στην ΕΠΟΝ. Οπως μας λέει: «Η ρεαλιστική και αποφασιστική πολιτική που είχε υιοθετήσει το Κομμουνιστικό Κόμμα με έπεισε, και προσχώρησα». Θα παίξει σημαντικό ρόλο στην επιτροπή συσσιτίου. Ο φάκελος της αστυνομίας, που μόλις βγήκε στη δημοσιότητα από την «Εφημερίδα των Συντακτών», ξεκινάει ακριβώς στις 6 Ιουλίου 1942, οπότε ο Ξενάκης και οι συμμαθητές του εισέβαλαν στο υπουργείο Οικονομικών για να διαμαρτυρηθούν για τη σχεδιαζόμενη περικοπή των συσσιτίων. Θα συμμετάσχει στην οργάνωση των τεράστιων διαδηλώσεων κατά της αναγκαστικής εργασίας στη Γερμανία.

Στα Δεκεμβριανά, θα πρωτοστατήσει ως ομαδάρχης στον Λόχο Σπουδαστών του ΕΛΑΣ (που θα μετονομαστεί λόχος Λόρδος Μπάιρον) και θα τραυματιστεί βαριά την 1η Ιανουαρίου του 1945, στο κτίριο της γωνίας Μαυρομιχάλη και Ναυαρίνου, λίγο πριν από την αποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα. Θα σωθεί ως διά μαγείας. Θα καταφέρει να τελειώσει το Πολυτεχνείο. Ως σεσημασμένος αριστερός, δεν θα καταφέρει να μπαρκάρει στο περίφημο «Ματαρόα». Τελικά, θα φύγει παράνομα από την Ελλάδα και θα φτάσει στη Γαλλία τον Νοέμβρη του 1947, όπου θα χτίσει νέα ζωή, αφιερωμένη στη καλλιτεχνική επανάσταση, χωρίς φυσικά να ξεχάσει την ελληνική του ιστορία. Θα μπορούσε μάλιστα κάποιος να πει ότι η καλλιτεχνική επανάσταση αναπληρώνει, κατά κάποιο τρόπο, τη «νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε» στην Ελλάδα.

Η βραδιά στο Πολυτεχνείο θα είναι μουσικο-ιστορική. Θα περιέχει δύο ιστορικές μελέτες: ο καθηγητής Βαγγέλης Καραμανωλάκης θα παρουσιάσει τα γεγονότα από την κήρυξη του πολέμου ώς τα Δεκεμβριανά, εστιάζοντας στην εμπειρία του πολέμου και της Αντίστασης· ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης θα μιλήσει για τον δημιουργικό ρόλο της νεολαίας εκείνης της εποχής, της οποίας ο Ξενάκης είναι παιδί. Μια τρίτη, πιο σύντομη παρέμβαση, από τον δημοσιογράφο Γιώργο Πετρόπουλο, θα παρουσιάσει τον φάκελο που η αστυνομία κρατούσε για τον Ξενάκη από το 1942 ώς και μετά την πτώση της δικτατορίας.

Τα μουσικά σκέλη της βραδιάς θα παιχτούν σε εναλλαγή με τις ιστορικές αυτές συζητήσεις. Θα παρουσιαστούν τρία ανέκδοτα μουσικά κομμάτια του Ξενάκη από το φωνητικό συγκρότημα του ΕΚΠΑ, τρία εντελώς άγνωστα κομμάτια του νεαρού Ξενάκη, δηλαδή πριν από τις περίφημες Μεταστάσεις (1953-54) που ο ίδιος θεωρούσε το πρώτο του έργο. Τα τρία ανέκδοτα έργα που θα ακουστούν στη βραδιά έχουν ιστορική αξία, τόσο για την κατανόηση του έργου του Ξενάκη όσο και για την Ελλάδα. Για να μη μείνει το κοινό μόνο με την εντύπωση αυτών των πρώιμων κομματιών, θα παιχτεί επίσης από το γαλλικό συγκρότημα Soli Tutti ένα έργο του ώριμου Ξενάκη, οι Νύχτες (1967-68, για 12 σόλο φωνές), που είναι αφιερωμένο στους φυλακισμένους της χούντας και πρώην συντρόφους του Ξενάκη.

Στη βραδιά, που θα προεδρεύσει η καθηγήτρια Αναστασία Γεωργάκη, θα παρευρεθεί και η κόρη του συνθέτη, Μάχη Ξενάκη. Τη γενική επιμέλεια της βραδιάς όπως και την επιμέλεια των τριών μουσικών κομματιών που θα πρωτοπαιχτούν έχει ο Μάκης Σολωμός, ειδικός του Ξενάκη, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Paris 8 (Γαλλία).

• Info:

▶ Ο Ξενάκης στην Αντίσταση και στα Δεκεμβριανά. Μουσικο-ιστορική βραδιά, 24 Μαΐου, ώρα 20.00, Πολυτεχνείο (είσοδος από Πατησίων), αίθουσα Καυταντζόγλου, οργάνωση Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Université Paris 8, École française d’Athènes, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

▶ Διεθνές συμπόσιο Xenakis22: Centenary International Sympo­sium, Αθήνα-Ναύπλιο-Μυκήνες, 24-29 Μαΐου, οργάνωση Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Université Paris 8 (ArTeC, MUSIDANSE), Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Πλήρες πρόγραμμα: https://easychair.org/smart-program/Xenakis22/

▶ Μάκης Σολωμός, Ιάννης Ξενάκης, το σύμπαν ενός ιδιότυπου δημιουργού, εκδόσεις Αλεξάνδρεια.