Στο επίπεδο των ανθρωπιστικών ιδανικών και της ηθικής, κάθε πόλεμος, όπως είναι η σημερινή ρωσική εισβολή με τις επαγόμενες εχθροπραξίες, προσλαμβάνεται ως απόλυτο κακό, διότι συνδέεται άμεσα με το άλλο απόλυτο κακό που είναι η αφαίρεση ζωής. Με τη θέση αυτή ξεκινά ή πρέπει να ξεκινά και κατά κανόνα να τελειώνει κάθε υποκειμενική σκέψη αλλά και κάθε συζήτηση επ’αυτού.
Η αρχή αυτή αποτελεί θα λέγαμε το μόνιμο ανθρωπιστικό, αξιακό και ηθικό περικάλυμμα που εντός του όμως συμβαίνουν υποκειμενικές συνειδητές και ασυνείδητες διεργασίες, στις οποίες βέβαια εμπλέκονται λογικά και θυμικά στοιχεία όπως η ενσυναίσθηση, με τα δεύτερα να βρίσκονται πιο κοντά στα πολιτικο-ιδεολογικά πιστεύω του ατόμου.
Επίσης γενικά η μόρφωση του ατόμου, η ιστορική γνώση ή/και εμπειρία του αναμφίβολα καταλύουν αυτές τις διεργασίες, οι οποίες συνιστούν τα φίλτρα για τις συνεχείς πληροφορίες που δεχόμαστε, όπως συμβαίνει σήμερα, όπου πληροφόρηση και παραπληροφόρηση αποτελούν το άοκνο έργο των τεχνικών της προπαγάνδας. Βλέπουμε συχνά το… «σύνηθες» ακόμα και στην έρευνα για ένα μεμονωμένο γεγονός, όπου ο τρόπος παρουσίασής του (εικόνα κ.λπ.) προδιαγράφει το επιθυμητό αποτέλεσμα για τον παρουσιαστή και για τους πρόθυμους αναμεταδότες του.
Επίσης μια κριτική ανάλυση και συζήτηση που ακούγεται πιο συχνά τελευταία αφορά τη διάκριση μεταξύ εξήγησης (explanation) και δικαιολόγησης (justification). Η πρώτη, ακόμα και αν είναι ελλιπής, αποτελεί περιγραφική έννοια ανήκουσα τυπικά στην επικράτεια του λογικού, ενώ η δεύτερη ως έννοια αξιολογική βρίσκεται πλησιέστερα στην ηθική και έχει κλιμακούμενα συνώνυμα την αιτιολόγηση, τη συναίνεση και την αποδοχή. Παρά τη σαφήνεια της τυπικά γλωσσολογικής τους διάκρισης, τα όριά τους είναι πρακτικά ασαφή και διαπερατά για τη μετάβαση από την πρώτη στη δεύτερη. Στον σημερινό, παράλληλα διεξαγόμενο πόλεμο πληροφόρησης με τις αντιθέσεις του εμπλέκονται βέβαια οι εσωτερικές διεργασίες που προαναφέραμε, δηλαδή τα εσωτερικά φίλτρα που μπορούν να δημιουργήσουν δικαιώσεις και συναινέσεις.
Σημαντικό ρόλο εδώ κατέχει το ψυχολογικό φαινόμενο του συνειρμισμού. Οι συνειρμοί, που αναδύονται από πληροφορίες και γεγονότα που θεωρούνται αληθή, είναι ενίοτε πανίσχυροι. Τέτοιο παράδειγμα έχουμε σήμερα στο στοιχείο του (νεο-)ναζισμού που αποτελεί και μέρος της ρωσικής προπαγάνδας. Το ότι αφορά μόνο τη νοτιοανατολική ρωσόφιλη περιοχή ή έστω τη μισή χώρα, μικρό αρνητικό αντίκτυπο έχει στην αποτελεσματικότητά του.
Το ίδιο μάλλον ισχύει και ως προς το επιχείρημα της διαφοράς του σημερινού ρωσικού κοινωνικο-πολιτικού καθεστώτος των ολιγαρχών και της μεταδημοκρατικής απολυταρχίας του αρχηγού από την παλιά Σοβιετική Ενωση, αλλά και από την αντίφαση της εικαζόμενης υποστήριξης διάφορων ακροδεξιών και φασιστικών οργανώσεων ανά τον κόσμο από τη ρωσική ηγεσία. Οι συνειρμοί εξακολουθούν να είναι πανίσχυροι (στρατόπεδα θανάτου, θάλαμοι αερίων και κρεματόρια, Ολοκαύτωμα και «τελική λύση», ρατσιστικές φρικαλεότητες κ.ά.).
Για την Ιστορία, θα πρέπει να θυμηθούμε εδώ τον βαρύ φόρο αίματος των περίπου πέντε εκατομμυρίων νεκρών που πλήρωσε ο ουκρανικός λαός κατά τη χιτλερική εισβολή, ενώ ταυτόχρονα μερικές χιλιάδες φιλοναζιστές, κυρίως των δυτικών περιοχών της χώρας, πολεμούσαν μαζί με τους Γερμανούς εναντίον των συμπατριωτών τους. Παρά τις επίμονες ψυχροπολεμικές προσπάθειες απαλοιφής αυτών από το ιστορικό συλλογικό ασυνείδητο του ουκρανικού λαού, όπως και όλων των λαών που υπέστησαν τις ναζιστικές θηριωδίες, αυτά υπάρχουν.
Επίσης όσο αμερόληπτος και αν είναι κανείς, δεν μπορεί εδώ να μην παρατηρήσει την απουσία από την επίσημη ουκρανική πλευρά διάκρισης των εθνικιστικών αυτών ομάδων από τον ουκρανικό στρατό (πολλώ δε μάλλον ονοματοδότησής τους, π.χ. Τάγμα Αζόφ κ.λπ.), σε αντίθεση με τη διάκριση των εισαγόμενων ρωσόφιλων στρατιωτικών ομάδων από τον ρωσικό στρατό. Οι δεύτερες, που συνιστούν την αντίδραση στις πρώτες, δεν υστερούν συχνά σε αντισυμβατικές στρατιωτικές μεθόδους, αρκετές φορές και σε βαρβαρότητες.
Στη σημερινή πολυπολική κεφαλαιοκρατική παγκοσμιοποίηση, στην οποία συμμετέχει και η Ρωσία, και στους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς που υπάρχουν χρησιμοποιείται κατά περίσταση και ο φασισμός-ναζισμός που τελευταία αναβιώνει μαζί με διάφορους μεταμοντέρνους «κλώνους» του. Με την ευκαιρία ας μη λησμονούμε ότι αυτός αποτέλεσε ανασχετικό δημιούργημα του δυτικού συστήματος στις αρχές του 20ού αιώνα, μετά την εμφάνιση του νέου παγκόσμιου αντίπαλου κοινωνικοπολιτικού δέους.
Κλείνοντας και σε σχέση με τα γενικά, που είπαμε αρχικά, είναι φανερό ότι συνειρμοί όπως αυτοί καθιστούν εύκολη την προαναφερθείσα διαπερατότητα από την εξήγηση στη συναίνεση. Ακόμα χειρότερα μπορούν να διαρρήξουν μόνιμα το «περιτύλιγμα» του απόλυτου κακού που αναφέραμε, λόγω οξείας σύγκρουσής του με το απόλυτο κακό που συνιστά ο φασισμός-ναζισμός. Αν σπάσει όμως αυτό το αξιακό – ανθρωπιστικό – ηθικό «κουκούλι», δεν ξεπηδά μια όμορφη και άκακη πεταλούδα αλλά δυστυχώς πάντα ένα δηλητηριώδες θανατηφόρο έντομο, η αποδοχή του πολέμου. Αυτό με απώτερη αναγωγή στην αντίθεση «ζωή-θάνατος» σημαίνει ότι επιλέγουμε τον θάνατο, κάτι που κανείς βέβαια δεν μπορεί να αποδεχτεί!
* Δρ Φιλοσοφίας, φυσικός
