«Να αποδοκιμάζουμε ό,τι είναι φαύλο και να κρατάμε ό,τι έχει αξία»

Μία από τις μελανότερες σελίδες του κομμουνιστικού κινήματος πραγματεύεται το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή «Οι Πολωνοί κομμουνιστές απέναντι στον Στάλιν», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Redmarks.

Το βιβλίο αποτελεί μια πολύτιμη συνεισφορά στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, η οποία κινδυνεύει άμεσα από τον ιστορικό αναθεωρητισμό και την παραχάραξη της Ιστορίας στην οποία προέβη συστηματικά και κυνικά ο σταλινισμός.

● Την περίοδο 1936-38, στο πλαίσιο των σταλινικών εκκαθαρίσεων, χιλιάδες στελέχη και ηγέτες ξένων κομμουνιστικών κομμάτων που βρίσκονταν στην ΕΣΣΔ κατηγορήθηκαν και εξοντώθηκαν με χαλκευμένες κατηγορίες. Ποια ήταν η ιδιαιτερότητα του Κ.Κ. Πολωνίας που σας παρακίνησε να γράψετε ένα βιβλίο ειδικά γι’ αυτό;

Πραγματικά, στα 1936-38 έλαβε χώρα η εκκαθάριση των μπολσεβίκων ηγετών του Οκτώβρη, καθώς και των ηγετών και στελεχών των ξένων κομμουνιστικών κομμάτων, που είχαν θεμελιώσει το 1919 την 3η Κομμουνιστική Διεθνή του Λένιν.

Είχαν όλοι συμβάλει καθοριστικά στη δημιουργία και το άπλωμα των νεαρών κομμουνιστικών κομμάτων, υπομένοντας σκληρές διώξεις από τις μεσοπολεμικές δικτατορίες στις χώρες τους, και είχαν καταφύγει στην ΕΣΣΔ. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονταν Γερμανοί, Ούγγροι, Τσέχοι, Γιουγκοσλάβοι, Βούλγαροι, κομμουνιστές από τις Βαλτικές Χώρες, Ιταλοί, Ελληνες και, φυσικά, οι Πολωνοί. Ολοι κατηγορήθηκαν ότι ήταν πράκτορες των ναζί ή των υπηρεσιών κατασκοπίας των χωρών τους, εντεταλμένοι να οργανώσουν σαμποτάζ στην ΕΣΣΔ, και εξαλείφθηκαν.

Η διαδικασία καθοδηγήθηκε από τον Στάλιν και τους στενούς συνεργάτες του, Καγκάνοβιτς, Μολότοφ, Βοροσίλοφ, Ζντάνοφ και τον Γιεζόφ, τον παρανοϊκό επικεφαλής των υπηρεσιών ασφαλείας, που αφού έκανε τη δουλειά του Στάλιν, εκκαθαρίστηκε επίσης μαζί με τους συνεργάτες του.

Για τα σημαντικά στελέχη καταρτίζονταν λίστες που υπογράφονταν από τους ως άνω, περιλαμβάνοντας δύο κατηγορίες, την 1η, που σήμαινε εκτέλεση, και τη 2η, 10 χρόνια εκτόπιση στα γκούλαγκ. Στη συνέχεια η προκαθορισμένη ποινή επικυρωνόταν σε μια ψεύτικη 20λεπτη δίκη με την απόφαση να είναι μη εφέσιμη και άμεσα εκτελεστέα. Η εκτέλεση ακολουθούσε σύντομα, σε ελάχιστες μέρες.

Η εκκαθάριση των Πολωνών κομμουνιστών, που είχαν καταφύγει στην ΕΣΣΔ για να αποφύγουν τις διώξεις της δικτατορίας του Πιλσούντσκι, ήταν μέρος αυτής της ευρύτερης διαδικασίας. Αυτό που την κάνει να ξεχωρίζει είναι ο αδυσώπητος, συντριπτικός χαρακτήρας της. Ενώ από τα άλλα κομμουνιστικά κόμματα επέζησαν μερικοί, από τους Πολωνούς κομμουνιστές δεν επέζησε σχεδόν κανείς.

Από μια 100άδα ηγετικών στελεχών, μελών της Κεντρικής Επιτροπής του Κ.Κ. Πολωνίας, βουλευτών, κ.ά., επέζησε μόνο ένας, ο Φέλιξ Κον, ένα υπέργηρο στέλεχος. Από περίπου 3.800 κομματικά μέλη επέζησαν λιγότερα από 100 και από 15.000 Πολωνούς αντιφασίστες επέζησαν λίγες εκατοντάδες. Το ίδιο το Κ.Κ. Πολωνίας διαλύθηκε τον Αύγουστο του 1938 με υπαγορευμένη από τον Στάλιν απόφαση της Κομιντέρν –το μόνο κομμουνιστικό κόμμα για το οποίο πάρθηκε μια τέτοια απόφαση– ως μια σφηκοφωλιά πρακτόρων. Τα μέλη του κατηγορήθηκαν ότι ήταν μέλη της POW, της παραστρατιωτικής οργάνωσης του Πιλσούντσκι, η οποία τότε ήταν ανύπαρκτη, αφού είχε διαλυθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Την ίδια μοίρα είχαν οι πολωνικής καταγωγής στρατιωτικοί, αρκετοί υψηλόβαθμοι, του Κόκκινου Στρατού.

Η ιστορία είχε και συνέχεια, καθώς από τον Αύγουστο του 1937, με τη διαταγή 00485 του Γιεζόφ, δρομολογήθηκε η Πολωνική Επιχείρηση, μέρος της ευρύτερης εθνικής εκκαθάρισης της περιόδου, στο πλαίσιο της οποίας εκτελέστηκαν περί τις 110.000 πολωνικής καταγωγής πολίτες της ΕΣΣΔ. Επρόκειτο για απλούς εργάτες, αγρότες και διανοούμενους των οποίων το μόνο «έγκλημα» ήταν η πολωνική τους καταγωγή.

Ακολούθησαν, μετά την κατάληψη της Ανατολικής Πολωνίας από την ΕΣΣΔ τον Σεπτέμβρη του 1939, νέες συλλήψεις και εκτοπίσεις εκατοντάδων χιλιάδων Πολωνών πολιτών, με αποκορύφωμα τη σφαγή του Κατίν τον Απρίλη-Μάη του 1940, με πάνω από 22.000 θύματα. Και όλα αυτά πάντα στο όνομα του σοσιαλισμού και της παγκόσμιας αδελφοσύνης.

● Οταν γνωρίζεσαι με αυτά τα γεγονότα, τίθεσαι αναπόφευκτα αντιμέτωπος με το ερώτημα: Γιατί;

Δεν θα παρουσιάσω εδώ τις απαντήσεις που δίνονται στο βιβλίο. Θα πω μόνο ότι θεμελιώνονται σε μια εκτενή συζήτηση του συνόλου των γεγονότων, μέσα από το πλούσιο ιστορικό υλικό που είναι σήμερα διαθέσιμο.

● Τα γεγονότα της περιόδου μάς παρουσιάζονται με μια ιδιαίτερη μεθοδολογική επιλογή: μέσω των βιογραφιών Πολωνών κομμουνιστών, αθώων θυμάτων της σταλινικής θηριωδίας και μαρτύρων της κομμουνιστικής αντιφασιστικής αντίστασης. Πώς οδηγηθήκατε σε αυτήν;

Κατ’ αρχήν για να τιμηθεί η μνήμη αυτών των έντιμων αγωνιστών και των αθώων που συμπαρέσυραν οι διώξεις. Οχι όμως μόνο γι’ αυτό.

Το Κ.Κ. Πολωνίας, ιδρυμένο το 1918, είχε μια πλούσια ιστορία. Οι ηγέτες του είχαν συνεργαστεί με τον Λένιν και τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, η οποία πρωταγωνίστησε στη θεμελίωση της πολωνικής σοσιαλδημοκρατίας. Πήραν μέρος στην Οκτωβριανή Επανάσταση και πολέμησαν ηρωικά στον Κόκκινο Στρατό, μαζί και στην προέλαση στη Βαρσοβία το 1920, παρά την πολωνική καταγωγή τους.

Εζησαν από κοντά τις διαμάχες στο κομμουνιστικό κίνημα στα χρόνια της ανόδου του Στάλιν και αρκετοί από αυτούς συνήγαγαν σωστά συμπεράσματα, σε διάφορες στιγμές και ζητήματα. Το σύνολο των ατομικών ιστοριών τους συνθέτει λοιπόν σαν ένα παζλ τη συνολική εικόνα της εποχής. Αυτό αληθεύει και για τις ιστορίες απλών πολιτών που παραθέτω στο βιβλίο.

Εκτός από τα στελέχη που εκτελέστηκαν στην ΕΣΣΔ, μια μειοψηφία της ηγεσίας του Κ.Κ. Πολωνίας, μαζί με τους ακτιβιστές της βάσης, βρίσκονταν στην Πολωνία. Αυτοί οι αγωνιστές πρωταγωνίστησαν στη σημαντική κομμουνιστική αντίσταση που αναπτύχθηκε εκεί, αλλά και στον αγώνα για την κατάκτηση της εξουσίας και τους σοσιαλιστικούς μετασχηματισμούς στη μεταπολεμική Πολωνία.

Το 1948, όταν επικράτησε η σταλινική πτέρυγα του κόμματος υπό τον Μπιέρουτ, πολλοί συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν ή φυλακίστηκαν, ανάμεσά τους και ο Γκομούλκα, ο μετέπειτα ηγέτης της χώρας μετά τον πολωνικό Οκτώβρη του 1956. Τότε επανήλθε η νομιμότητα στο κόμμα, έγινε μια πραγματική αποσταλινοποίηση και αποκαταστάθηκαν ανεξαίρετα οι εκκαθαρισμένοι αγωνιστές.

Ηταν αναγκαίο να ειπωθεί και η δική τους ιστορία, μια ιστορία αγώνων και θυσιών για την υπόθεση του σοσιαλισμού. Να προσθέσω ότι το βιβλίο περιλαμβάνει ένα μέρος ντοκουμέντων, κυρίως με διαφωτιστικές μαρτυρίες συζύγων και παιδιών των εκκαθαρισμένων Πολωνών κομμουνιστών, που εκτοπίστηκαν σε στρατόπεδα ή κλείστηκαν σε ορφανοτροφεία.

●Σήμερα ελάχιστοι θυμούνται και ακόμα λιγότεροι μιλούν για τα τραγικά γεγονότα εκείνης της περιόδου. Τα δε κατ’ όνομα Κομμουνιστικά Κόμματα που έχουν απομείνει τα έχουν καταδικάσει στη λήθη. Πώς μπορούμε να «διαβάσουμε» αυτά τα συμβάντα από τη σκοπιά του μέλλοντος και όχι απλώς σαν «Ιστορία»;

Θα μου επιτρέψετε να απαντήσω παραθέτοντας ένα απόφθεγμα του Γκράμσι, όπως κάνω και στον Επίλογο του βιβλίου: «Αποδοκιμάζει κανείς το παρελθόν για να μην υπολογίσει το καθήκον του παρόντος».

Θα πρόσθετα ότι πρέπει να αποδοκιμάζουμε στο παρελθόν ό,τι είναι φαύλο και να κρατάμε ό,τι έχει αξία. Στην ιστορία της ΕΣΣΔ το φαύλο ταυτίζεται με τον σταλινισμό· ζωντανό είναι ό,τι ως τάση επιχειρούσε να τον υπερβεί, ακόμη και αν δεν σημείωσε άμεση επιτυχία.

Αυτό είναι ένα συμπέρασμα μεγάλης σημασίας, γιατί μας δίνει έναν θεμελιώδη προσανατολισμό για το σήμερα. Το μέλλον δεν μπορεί να οικοδομηθεί με σκάρτα υλικά. Στο παρελθόν δεν θα βρούμε πλήρεις απαντήσεις για το μέλλον, μπορούμε όμως να βρούμε στέρεες βάσεις και κριτήρια χωρίς τα οποία είναι αδύνατο να πάμε παραπέρα.

● Στο βιβλίο σας υπογραμμίζετε το θέμα της ηθικής ποιότητας των Πολωνών κομμουνιστών που αντιστάθηκαν σθεναρά στον καφκικό κόσμο του σταλινισμού, αλλά και της διατήρησης της κριτικής τους σκέψης και ανεξαρτησίας πνεύματος ακόμα και στις σκοτεινότερες συνθήκες. Πόσο λείπουν αυτά τα τελευταία από τον σημερινό κόσμο; Και ποια ευθύνη έχει το σταλινικό καθεστώς για τη σημερινή, σημαδεμένη από ακραίο αντικομμουνισμό και αυταρχισμό κατάσταση στην Πολωνία;

Ναι, η ηθική ακεραιότητα και η κριτική σκέψη διατηρήθηκαν στο πολωνικό κόμμα σε όλη του τη διαδρομή, ακόμη και αν όχι αλώβητα. Το Κ.Κ. Πολωνίας ήταν πιθανώς το μόνο κόμμα όπου δεν μπόρεσε να επιβληθεί μια δουλική στον Στάλιν ηγεσία – αυτός ήταν ένας βασικός λόγος που το εκμηδένισε ο Στάλιν.

Ο χώρος δεν μου επιτρέπει να αναφέρω παρά ελάχιστα παραδείγματα. Η Maria Koszutska, μια σημαντική ηγέτης του κόμματος, είχε το θάρρος να αντιταχθεί δημόσια στον Στάλιν στην Κομιντέρν. Οι Krilyk, Ροσντόλσκι και Turianski αντιτάχθηκαν στη μεγαλορωσική πολιτική του Στάλιν στην Ουκρανία και στη δαιμονοποίηση του Τρότσκι. Ο Ignace Reiss, επιφανές στέλεχος των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών, πήρε μια ξεκάθαρη θέση απέναντι στις Δίκες της Μόσχας και δολοφονήθηκε στην Ελβετία από σταλινικούς πράκτορες. Ο Leon Lipski, του οποίου τα δύο αδέλφια εκτελέστηκαν στην ΕΣΣΔ στα 1936-38, όντας στην Πολωνία αντιτάχθηκε στη διάλυση του κόμματος και στη συκοφάντηση των συντρόφων του, πήρε μέρος στην αντίσταση και δολοφονήθηκε το 1943, πιθανότατα με εντολή του Στάλιν.

Συνταρακτική φυσιογνωμία είναι ο Sylwester Wojewodzki, ένας τσιφλικάς συνεργάτης του Πιλσούντσκι, που έγινε κομμουνιστής, μοίρασε το τσιφλίκι του στους αγρότες, δικάστηκε στην Πολωνία ως «πράκτορας της ΕΣΣΔ» και εκτελέστηκε στην ΕΣΣΔ ως «πράκτορας της Πολωνίας». Ακόμη, διακεκριμένοι κομματικοί συγγραφείς και ποιητές, όπως οι Jasienski, Stande, Drzewiecki, κ.ά., συνάντησαν την ίδια μοίρα. Αργότερα, στα 1970, όταν ήρθαν στο προσκήνιο οι νεοσταλινικές τάσεις και μια μερίδα της ηγεσίας κατέφυγε στον αντισημιτισμό ως άλλοθι για τις οικονομικές αποτυχίες, ο Edward Ochab παραιτήθηκε από την ηγεσία και είπε τα πράγματα με το όνομά τους, προειδοποιώντας για τις συνέπειες αν ακολουθούνταν ώς το τέλος αυτοί οι δρόμοι.

Το τελευταίο απαντά έμμεσα και στο ερώτημά σας σχετικά με τις ευθύνες του σταλινισμού για την παλινόρθωση και τη σημερινή κατάσταση στην Πολωνία. Οσο για το κριτικό πνεύμα, η έλλειψή του από τον αστικό κόσμο δεν πρέπει να εκπλήσσει, δεδομένου ότι ο ορίζοντάς του περιορίζεται στα ασφυκτικά όρια του καπιταλισμού. Καταστροφικό είναι όταν εξαφανίζεται από το κομμουνιστικό κίνημα, τον ιστορικό φορέα του νέου.

Σήμερα, ενόψει των σκληρών καιρών που έρχονται, το κομμουνιστικό κίνημα χρειάζεται επειγόντως αληθινά πρότυπα. Τέτοια πρότυπα θα βρεθούν αρκετά στους φωτισμένους και ανιδιοτελείς Πολωνούς κομμουνιστές, όχι στον Ζαχαριάδη και τον Μαΐλη.