Η σπάθα του Μεγαλέξανδρου. Le fils d` Eole.

Άγγελοι με τεράστιο πηγούνι.

Οδυσσέας Ελύτης, Λουί Αραγκόν, Ζακ Λακαρριέρ, Μαρίνα Λαμπράκη- Πλάκα μιλούν για τον Αλέκο Φασιανό.

Οδυσσέας Ελύτης (1): Δύο είναι οι δυνάμεις που διεκδικούνε τον πρώτο ρόλο στη διαμόρφωση ενός έργου τέχνης: η σοφία και η σπάθα του Μεγαλέξανδρου… Χρειάζεται να επιτευχθεί μια ταύτιση ανάμεσα τους, ν’ αποκτήσει την κόψη και το θάρρος της σπάθας η σοφία ή το αντίστροφο, για να φτάσει το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα να γίνει πραγματικά απρόσβλητο. Σπάθα του Φασιανού δεν εστάθηκε, όπως σε τόσους άλλους, η τεχνική του αλλά ο μύθος των παιδικών του χρόνων. Και σοφία του -ασπίδα του- η επιμονή να τον διατηρεί και να τον αναπτύσσει με τρόπο ανένδοτο… Ανάμεσα στη γειτονιά του πατρικού του σπιτιού και στην αριστερή όχθη του Σηκουάνα, για το καλό το δικό μας, ο Φασιανός εξακολουθεί να καλλιεργεί το μαγικό του κήπο. Για να κατέβουν και να περάσουν οι άγγελοι με το τεράστιο πηγούνι, που όλο παίζουν κομπολογάκι και όλο φουμέρνουν, καβάλα στα ποδήλατα και στις μοτοσυκλέτες, να μας χαρίσουν τα βαθυκύανα και λευκά και χρυσά λουλούδια του αιώνα μας. Οδυσσέας Ελύτης, “Ο Φασιανός που αγαπούμε”, Ανοιχτά χαρτιά, εκδ. Ίκαρος.

Ο Αλέκος Φασιανός για τον Οδυσσέα Ελύτη: Ο Ελύτης εκτιμούσε την ελληνικότητα του έργου μου. Όταν όμως αποφάσισα να τον ζωγραφίσω, τότε τα βρήκα δύσκολα… Είχα πάει σπίτι του να τον ζωγραφίσω. Παιδεύτηκα εκεί κάμποση ώρα και όταν είδε αυτό που έφτιαξα δεν του άρεσε καθόλου. “Τι είναι αυτό; Δεν μπορείς να με πιάσεις καθόλου” μου είπε. Συνέχισα την προσπάθειά μου. Έκανα τέσσερα-πέντε σχέδια ακόμα, αλλά τίποτα δεν του άρεσε. “Μα, εσύ τον χαβά σου… ” μου είπε. Τι εννοούσε; Ότι είχα το δικό μου ύφος και δεν μπορούσα να “πιάσω” με τίποτα έναν άνθρωπο όπως εκείνον που ήταν δύσκολος. Στο Παρίσι θυμάμαι πολύ έντονα πως μου έλεγε ότι πρέπει να ξαναγυρίσω στην Ελλάδα. Μου μιλούσε για τον Νόστο του Οδυσσέα, για την επάνοδο.  Μετά ήρθε το βραβείο Νομπέλ και τότε μου ζήτησε να εικονογραφήσω το πρώτο βιβλίο του με ποιήματά του μεταφρασμένα στα σουηδικά και το έκανα με πολλή χαρά. Στην πρώτη σελίδα του βιβλίου υπάρχει ιδιόχειρη αφιέρωσή του, που με ευχαριστεί για την  συνεργασία. Ο Ελύτης ήταν τρομερά απλός. Ζούσε σε ένα διαμέρισμα δύο δωματίων στην οδό Σκουφά και όταν πήρε το Νομπέλ και το χρηματικό ποσό που το συνόδευε αγόρασε ένα μεγαλύτερο διαμέρισμα αλλά δεν μπόρεσε ποτέ να εγκαταλείψει ως το τέλος της ζωής του, αυτά τα δύο δωματιάκια της Σκουφά.

(1): Οδυσσέας Ελύτης. Γεννήθηκε το Ηράκλειο της Κρήτης το 1911. Πέθανε στα 85 του στην Αθήνα το 1996. Από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές. Τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979.

Λουί Αραγκόν (2): Αυτός που γράφω το όνομά του, του οποίου το όνομα έχω μάθει να λέω, αυτός ο Φασιανός, ω! Φασιανέ!  Ο πρώτος που μου ήρθε στο νου ήταν ένας που έκοβε βόλτες, μόνος και κόκκινος. Τα μαλλιά του είχαν μαύρα πουά και ανέμιζαν στον αέρα. Τι λέω; τι λέω*;

(Λέω: Ποιος είμαι;) Συχνά φυσούσε. Ο άνεμος έκανε τη γραβάτα να πετά κάτω από τα μαύρα πουά και τα μάτια του να ονειρεύονται. Τι κρατάει; Ένα κόκκινο άνθος, μα φυσικά τίποτα δεν κινείται όταν είσαι μόνος στον άνεμο.

…Ω, επαναλάβετε παρακαλώ το όνομα του ζωγράφου αυτού που τόσο μ’ αρέσει να αναγιγνώσκω σήμερα στο βάθος των ματιών μου και πάνω στα τείχη που οχυρώνουν ένα καινούργιο μου όνειρο στην παρέα του Ματίς και του Μιρό. Λουί Αραγκόν, Ο Φασιανός στο φως, μετάφραση Κατερίνα Αγγελάκη- Ρουκ**.

*Στις παρουσιάσεις, συναντήσεις, ομιλίες, παραστάσεις θεάτρου σκιών που κάναμε με τον Φασιανό σ` αυτό το σημείο γελώντας μου έλεγε πάντα: Καζαμιάκη αυτός ήταν σουρεαλιστής.

**Η μετάφραση της Κατερίνας Αγγελάκη- Ρουκ άρεσε ιδιαίτερα στον Αλέκο Φασιαμό, όπως μου έλεγε συχνά.

(2): Ο Λουί Αραγκόν (Louis Aragon) Παρίσι 1897- Παρίσι 1982. Γάλλος ποιητής και πεζογράφος. Πήρε μέρος στο κίνημα του ντανταϊσμού ενώ μετά με τον Αντρέ Μπρετόν έγιναν πρωτοπόροι του υπερρεαλισμού. Διετέλεσε εκδότης και τακτικός συνεργάτης των υπερρεαλιστικών περιοδικών Litterature και La Revolution Surrealiste. Το 1981 του απονεμήθηκε από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Μιτεράν το βραβείο της Λεγεώνας της Τιμής. Ο Λουί Αραγκόν επισκέφθηκε την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1980.

(3) O Ζακ Λακαρριέρ : Έχετε παρατηρήσει τον άνεμο που φυσά τόσο συχνά στα έργα του Φασιανού. Ένας αέρας που μοιάζει να έρχεται από τα βάθη των μύθων, μια διακριτική, σχεδόν αδιόρατη πνοή του Αιόλου; Τα μαλλιά κυματίζουν, τα φαρδιά ρούχα φουσκώνουν, ο Φασιανός χαιρετά τον αρχαίο συνάδελφό του. Πολλά πράγματα γέρασαν από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τη σημερινή. Δύο έχουν παραμείνει ίδια: οι μυρωδιές της γης και ο άνεμος. Είναι ο ίδιος άνεμος που φυσά τις σελίδες της Οδύσσειας, ο ίδιος που φουσκώνει τα πανιά του Οδυσσέα καθ’ οδόν προς τις Σειρήνες, ο ίδιος που ανακατεύει τα μαλλιά των τόσο μοντέρνων μορφών του Φασιανού.

Όπως ακριβώς στα αρχαία αγγεία, οι μοντέρνες μορφές του Φασιανού συλλαμβάνονται αέναα κόντρα στον ήλιο, πράγμα που τις κάνει ταυτόχρονα συγκεκριμένες και άχρονες.

Ένα θέατρο σκιών. Σκιών που δε χρειάζονται ούτε πανί ούτε ιστορία, δίχως όνομα και γενεαλογία, ένα θέατρο γυμνών και ελεύθερων σκιών, ανώνυμων και αυτόνομων, απελευθερωμένων από τους καταναγκασμούς του ανάγλυφου και της προοπτικής, επομένως και από την υποχρέωση να δημιουργούν και οι ίδιες σκιά: αυτό είναι το σύμπαν του Φασιανού. Ζακ Λακαρριέρ, Ένα θέατρο σκιών.

 Ζακ Λακαρριέρ: Ο Ζακ Λακαρριέρ (Jacques Lacarrière, 1925 –  2005 ήταν Γάλλος συγγραφέας, που εργάστηκε  δεκαετίες  για την προβολή της ελληνικής λογοτεχνίας και της «ελληνικότητας» στη Γαλλία. Στοχαστής,κριτικός, μεταφραστής, δοκιμιογράφος, ένας μέγιστος λάτρης της Ελλάδας. Μετέφρασε στα γαλλικά Έλληνες συγγραφείς και ποιητές όπως: Γιώργο Σεφέρη, Γιάννη Ρίτσο, Οδυσσέα Ελύτη, Τίτο Πατρίκιο, Άρη Αλεξάνδρου, Στρατή Τσίρκα, Κώστα Ταχτσή, Παντελή Πρεβελάκη, Βασίλη Βασιλικό και πολλούς άλλους.

-Le fils d` Eole, Ο γιος του Αιόλου. Έτσι αποκαλούσε ο Ζακ Λακαρριέρ τον φίλο του Αλέκο Φασιανό.

Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα: Μέσα απ’ αυτά τα τελευταία έργα, τόσο τα κόκκινα επιθαλάμια όσο και τις λευκές μορφές, αναδύεται με δύναμη η βαθιά και μακρινή καταγωγή της τέχνης του ζωγράφου. Ο ίδιος έχει εξομολογηθεί πόσες ώρες περνούσε στο Εθνικό και Αρχαιολογικό Μουσείο μελετώντας τα αρχαία αγγεία και κυρίως τις λευκές ληκύθους. Το σχέδιό του επιβεβαιώνει αυτή τη μαρτυρία. Ένα λύγισμα της γραμμής, ένα γύρισμα της καμπύλης, μια επιδέξια προοπτική συνίζηση και το σώμα αποκτά όγκο και βάρος, εκτοπίζοντας παράλληλα το ζωτικό του χώρο. Το επίπεδο χρώμα που εκπέμπει φως –κόκκινο, λευκό, βαθύ γαλάζιο και αργότερα χρυσό– δεν αναιρεί αυτή τη νοητή πλαστικότητα, όπως δεν την αναιρούσε το ενιαίο λευκό των ληκύθων ή το πορτοκαλόχρωμο της ερυθρόμορφης αγγειογραφίας.  Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα, Η ζωγραφική του Αλέκου Φασιανού. Ένας λαϊκός παγανισμός.

Σημειώσεις από το ημερολόγιο.

-Οι συναντήσεις μου με τον Αλέκο Φασιανό γινόταν σε μουσεία, πινακοθήκες, αίθουσες τέχνης, εργαστήρια καλλιτεχνών, αρχαιολογικούς χώρους, ακόμα και σε ανασκαφές. Οι ουσιαστικές του απόψεις για οποιοδήποτε έργο τέχνης, αρχαίο, βυζαντινό, αναγεννησιακό η νεώτερο, ακαδημαϊκό, κλασικό, ναΐφ ή λαϊκό, οι γνώσεις του για αρχιτεκτονική, αποκαταστάσεις και αναστηλώσεις, η κληρονομική του αγάπη για τα αρχαία κείμενα, οι θέσεις του για θέματα Αισθητικής της Τέχνης, φιλοσοφία και ιστορία χαρακτηριζόταν από μια ετερότητα που δημιουργούσε το πλαίσιο των συζητήσεών μας που ήταν πάντα πολύωρες και διεξοδικές.

-Α. Φασιανός και αρχαία ελληνική μυθολογία.

-Α Φασιανός και Όμηρος, Ησίοδος, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης, Αριστοφάνης, Πλάτων, Αριστοτέλης.

-Α. Φασιανός και οι αρχαίοι ζωγράφοι Σαυρίας, Κράτων, Πολύγνωτος, Μίκων, Πάναινος, Τιμαρέτη, Αγάθαρχος, Απολλόδωρος, Ζεύξις, Παρράσιος, Ανδοκίδης, Τιμάνθης, Νικίας, Πάμφιλος, Απελλής, Έλενα, Αντίφιλος. Πρωτογένης.

-«Απελλής Κολοφώνιος, θέσει δε Εφέσιος, ζωγράφος μαθητής Παμφίλου του Αμφιπολίτου, πρότερον δε Εφόρου του Εφεσίου, υιός Πυθέου, αδελφός Κτησιόχου, και αυτού ζωγράφου». Λεξικό Σουίδα, 3008, Απελλής.

-Α. Φασιανός και οι αγγειογράφοι: Ψίαξ Ευφρόνιος, Ευθυμίδης, Πυνθίας, Κλειτίας, Ερμογένης, Εξηκίας, Καχρυλίων, Δούρις͵ Ιέρων, Βρύγος, Συρίσκος.

-Α. Φασιανός και προϊστορική, γεωμετρική, ανατολίζουσα, αρχαϊκή, κλασική, βυζαντινή, αναγεννησιακή, μοντέρνα και λαϊκή τέχνη.

-Α.Φασιανός και κατασκευές, μεταμορφώσεις, παιγνίδια.

-Α. Φασιανός και θέατρο.

-Α. Φασιανός και θέατρο σκιών.

-Α.Φασιανός και εικονογράφηση βιβλίων.

-Α.Φασιανός και συγγραφή βιβλίων, άρθρων, κριτικών και ποιημάτων.

-Α.Φασιανός και Οδ. Ελύτης, Λουΐ Αραγκόν, Ντε Κίρικο, Α. Τζιακομέτι, Ζακ Λακαριέρ, Α. Ιόλας, Γ. Τσαρούχης, Γ. Μόραλης…

*Κωστής Καζαμιάκης, Αρχιτέκτων, Ιστορικός Αρχιτεκτονικής, Ιστορικός Τέχνης.

** Αφιερωμένο στους αγαπημένους φίλους Ελένη και Σπύρο Τσουράπη που αγαπούσε τόσο και ο Αλέκος Φασιανός. Είναι αξέχαστα τα παραδοσιακά αποκριάτικα συμπόσια στο φιλόξενο σπίτι τους με αρχι-συμποσίαρχο τον Αλέκο Φασιανό.