Λάθη, πόλεμοι και αυτοεκπληρούμενες προφητείες

Οι έως τώρα εξελίξεις δείχνουν αδιέξοδο για την Ουκρανία. Ο πόλεμος έχει επηρεάσει τους πάντες, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Οι επίσημες φωνές στην Ευρώπη, στην Αμερική αλλά και στην Απω Ανατολή είναι πολλές. Ο θόρυβος –όχι αναίτια– είναι τόσος που χάνονται άλλες φωνές, αρμόδιων διεθνών οργανισμών, όπως για παράδειγμα του ΟΗΕ, αλλά και οι φωνές των πολιτών, στην Ουκρανία, τη Ρωσία αλλά και στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, που διαδηλώνουν κατά του πολέμου. Τα λάθη των ηγεσιών στις προσπάθειες αντιμετώπισης της κατάστασης είναι πολλά· διαδέχονται το ένα το άλλο· επηρεάζουν τομείς της ζωής που κανείς έως τώρα δεν φανταζόταν.

Θα μπορούσε κάποιος να πει –τηρουμένων των αναλογιών– ότι βρισκόμαστε περίπου στο τέλος του 19ου αιώνα, όπου μετά από εμπειρίες μακροχρόνιων πολέμων και μετά από μεγάλους οικονομικούς κλυδωνισμούς όλοι συζητούσαν για ειρήνη και αφοπλισμό, αλλά όλοι έκαναν εξοπλισμούς και πολιτικές κανονιοφόρων. Ο αφοπλισμός τότε –ακριβώς όπως σήμερα– ποτέ δεν ήταν θέμα συζήτησης. Τα κράτη, κυρίως τα ισχυρότερα, έστελναν αντιπροσώπους στα συνέδρια και στις διασκέψεις στη Χάγη επειδή φοβούνταν τις επικρίσεις των άλλων για την απουσία τους. Το 1880 ο Πρώσος στρατάρχης Φον Μόλτκε είχε βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Υπενθύμιζε σ’ έναν καθηγητή Δικαίου στη Χαϊδελβέργη ότι «η διαρκής ειρήνη είναι ονειροφαντασία, ούτε καν ωραίο όνειρο. Ο πόλεμος είναι το στοιχείο της θείας τάξης στον κόσμο».

Και βρισκόμαστε στον 21ο αιώνα, ύστερα από τόσες οδυνηρές εμπειρίες πολέμων, με τη μεγάλη εικόνα να δείχνει τη συνέχεια ενός κόσμου που δεν έμαθε τίποτα και όπου οι κανόνες των διεθνών θεσμών και των διεθνών διακανονισμών –ακόμα και στην περίπτωση του πολέμου– δίνουν πολλές ελευθερίες άσκησης βίας και λεηλασίας στους ισχυρούς και, ταυτοχρόνως, τις ευχέρειες να ισχυρίζονται πως έχουν το δίκαιο με το μέρος τους.

Θα μπορούσε να είναι διαφορετική η κατάσταση; Ναι, υπό προϋποθέσεις και γενναίες παραδοχές. Με πρώτη, ότι η διάκριση Δύση – Ανατολή είναι ασταθής σχεδόν από κάθε άποψη – ακόμα και από τη γεωγραφική της. Το παραπάνω είναι μία υπόμνηση του καθηγητή Ιστορίας Αντονι Πάγκντεν στο βιβλίο του «Κόσμοι σε πόλεμο: 2.500 χρόνια σύγκρουσης ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2014). Σύμφωνα με τον Πάγκντεν, ο Βολτέρος, στην εποχή του, παρατηρούσε ότι εάν κάποιος τοποθετούσε φανταστικά τον εαυτό του κάπου κοντά στην Αζοφική Θάλασσα, ακριβώς ανατολικά της Κριμαίας, θα ήταν αδύνατον να πει πού τελειώνει η Ευρώπη και πού αρχίζει η Ασία. Αλλωστε, η έννοια της «Ευρασίας» δεν ήταν μόνο μια πραγματιστική σύλληψη συγχώνευσης των ηπείρων σε μια προφανή γεωγραφική αλήθεια, αλλά μάλλον προσπάθεια έκφρασης της πολιτισμικής διάστασης αυτής της αλήθειας.

Προφανώς, αυτές οι ιδέες δεν προχώρησαν τότε και μάλλον δεν είναι εύκολο να προχωρήσουν σήμερα. Οι λαοί της δυτικής Ευρώπης κράτησαν αποστάσεις, τοποθέτησαν τη Ρωσία πέραν των τυπικών ορίων του δικού τους «πολιτισμού». Αυτή η λογική κράτησε τη Ρωσία πεισματικά προσκολλημένη στο πνεύμα της ανατολικής δεσποτείας, σταθερά εντός της Ασίας και εκτός της Ευρώπης. Ο Γερμανός φιλόσοφος Λάιμπνιτς μιλούσε για τον «Τούρκο του Βορρά», παρά το γεγονός ότι ο Μοντεσκιέ υποστήριζε ότι ο Μέγας Πέτρος «έδωσε [στους Ρώσους] έθιμα και τρόπους της Ευρώπης σε μια δύναμη που είναι ευρωπαϊκή». Το 1760 ο Βολτέρος έγραψε μια «Ιστορία της Ρωσίας υπό τον Μέγα Πέτρο», όπου ήθελε να δείξει πως η Ρωσία ήταν αναπόδραστα μέρος της ευρωπαϊκής κουλτούρας.

Ολα αυτά, τα λάθη πάνω στα λάθη και παρά τον όλεθρο, τις εκατόμβες θυμάτων που προκαλούν οι διαχωρισμοί, μας οδήγησαν έως εδώ σαν μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ο Πούτιν επιτίθεται και σαρώνει την Ουκρανία επειδή νομίζει ότι μπορεί να το κάνει, ο Ουκρανός πρόεδρος Ζελένσκι καλεί τους αμάχους να πάρουν τα όπλα γιατί νομίζει ότι μπορεί να το κάνει, οι ΗΠΑ δίνουν ρυθμό παγκόσμιου ηγεμόνα επειδή νομίζουν ότι είναι, η Ευρώπη, σχεδόν χαμένη, προσπαθεί να συγκρατήσει την κατάσταση μέσα από την πολυμέρειά της, ενώ τα μέλη της συνεννοούνται με τον αυταρχικό Πούτιν μέσω διμερών διασφαλίσεων και, όλοι μαζί, θεωρούν τους εαυτούς τους εγγυητές της ειρήνης.

Στην πραγματικότητα, μακραίνουν τον πόλεμο. Επιπλέον, για πρώτη φορά οι ηγεσίες που εμπλέκονται σ’ αυτόν τον πόλεμο βρίσκονται τόσο ξεκομμένες από τη βούληση των πολιτών τους για ειρήνη. Τι είχε πει ο Ηρόδοτος; «Κανένας δεν είναι τόσο ανόητος ώστε να προτιμά τον πόλεμο από την ειρήνη. Στην ειρήνη, οι γιοι θάβουν τους πατεράδες τους. Στον πόλεμο, οι πατεράδες θάβουν τους γιους τους». Η ανοησία εν όπλοις, είναι πράγματι συνδυασμός που σκοτώνει.