Η γλώσσα αποτελεί κοινωνική πρακτική, το κυρίαρχο όργανο της ανθρώπινης επικοινωνίας, μία από τις σημαντικότερες πολιτισμικές κατακτήσεις του ανθρώπου. Ως κοινωνική πρακτική είναι ιδεολογικά εμποτισμένη, «πλάθει» και «πλάθεται» στο κοινωνικό, πολιτικό, πολιτισμικό γίγνεσθαι.
Ο λόγος δεν λειτουργεί ως απλό εργαλείο επικοινωνίας, δεν έχει μόνο εργαλειακή χρήση. Αποβλέπει, σύμφωνα με τον Π. Μπουρντιέ, στο συμβολικό κέρδος και προσλαμβάνει κοινωνική αξία και συμβολική αποτελεσματικότητα.
Η γλώσσα, δηλωτική παραδοχών για τον ομιλητή/πομπό και για τους ακροατές/δέκτες, αποτυπώνει την πραγματικότητα αλλά και επιβάλλει, συχνά, την πραγματικότητα του παραγωγού της. Ο ομιλητής μέσω των λέξεων επενεργεί σε άλλους δρώντες και μέσω της δράσης τους στα πράγματα.
Η γλώσσα συνδέεται και με την εξουσία, αποτελεί όργανο της εξουσίας. Αποκαλύπτει τον τρόπο που ασκείται η εξουσία. Οι λέξεις, η σύνταξη μεταφέρουν πολιτικά, κοινωνικά κ.ά. μηνύματα. Ο ηγεμονικός λόγος, ο λόγος της εξουσίας ή αυτών που τη διαχειρίζονται, συγκροτείται από δομές της κυρίαρχης κουλτούρας. Το περιεχόμενο του λόγου, ο τρόπος που εκφέρεται, συναρτώνται από τη θέση του ομιλητή, αποτελούν μαρτυρία ότι ο ομιλών περιβάλλεται με την εγγύηση της κατ’ εντολήν εξουσίας.
Στην περίπτωση των πολιτικών ηγετών, η αποτελεσματική γλωσσική επιτέλεση προϋποθέτει την τήρηση συγκεκριμένων κανόνων και την υιοθέτηση κατάλληλων φορμών. Οι λέξεις στρατεύονται σε μια «αθόρυβη» αποστολή: να πείσουν και να διαμορφώσουν συγκεκριμένες αντιλήψεις για τα πράγματα και να οδηγήσουν στη συστράτευση πίσω από τον ηγέτη-ηγεμόνα. Η γλώσσα, μορφή και περιεχόμενο, υποστηρίζει την αυθεντία του ηγεμόνα, εκφράζει την αδιαμφισβήτητη αλήθεια. Επενδύει στη δημιουργία συνόρων κάνοντας διχαστική χρήση λέξεων. Διαμορφώνει συλλογικό επικοινωνιακό πλαίσιο, παρέχει αίσθημα ασφάλειας, ειλικρίνειας, αμεσότητας. Οι φράσεις νοηματοδοτούν τα γεγονότα. Η επιλογή ρηματικών τύπων (α’ πρόσωπο ενικού ή πληθυντικού) μεταβάλλει τη θέση του ομιλητή ως προς τον ρόλο του στην άσκηση εξουσίας.
Οι διαδοχικές παρεμβάσεις-διαγγέλματα του πρωθυπουργού στην περίοδο της πανδημίας αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα εκφοράς στοχευμένου λόγου από εκπρόσωπο της εξουσίας. Η συχνή χρήση α’ ενικού προσώπου, για παράδειγμα, λειτουργεί πολυεπίπεδα και εξυπηρετεί συγκεκριμένες στοχεύσεις. Προβάλλει την ηγετική φυσιογνωμία, αποδίδοντάς της χαρακτηριστικά μοναδικότητας. Ταυτόχρονα, απορρίπτει αναμενόμενες φόρμες έκφρασης αποφάσεων συλλογικών οργάνων, όπως είναι η κυβέρνηση. Το α’ πληθυντικό (αποφασίσαμε) αντικαθίσταται από το α’ ενικό πρόσωπο (αποφάσισα), το «εγώ» απωθεί το «εμείς». Η συλλογική διεργασία, προϊόν της οποίας είναι και το περιεχόμενο των συγκεκριμένων λόγων, αποκρύπτεται. Θυσιάζεται στην ανάγκη προβολής του «ικανού», «αποτελεσματικού», …, ηγέτη.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο λόγος λειτουργεί σε μια αμφίδρομη διαδικασία: υποστηρίζει την εικόνα του ηγέτη και ταυτόχρονα υποστηρίζεται από την κατασκευασμένη εικόνα του. Η κυρίαρχη θέση του ομιλητή, η κατοχή δύναμης (πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής) προστατεύουν τον ομιλητή από την αμφισβήτηση και προσδίδουν εγκυρότητα στον λόγο του.
Στον μονόλογο (διάγγελμα) ο πομπός μετατρέπει τη γλώσσα από εργαλείο επικοινωνίας σε εξουσιαστική παρέμβαση, σε κοινωνικό διακριτικό ανωτερότητας. Ο πομπώδης λόγος δίνει στον πομπό τη νομιμότητα να κατέχει τον λόγο της αλήθειας. Παρουσιάζεται ως φυσικός κάτοχος μιας νοητικής ανωτερότητας (φυσικό χάρισμα του ηγέτη) και η κατοχή της συγκεκριμένης θέσης είναι αποτέλεσμα φυσικών ιδιοτήτων (ή χαρισμάτων) και όχι προϊόν κοινωνικής καταγωγής.
Επιπλέον, η συγκεκριμένη επικοινωνιακή επιλογή υπονομεύει τη διπολική ιδιότητα της επικοινωνίας, τον αμφίδρομο χαρακτήρα της. Επιδιώκει τη σιωπή-υποταγή του δέκτη, διεκδικώντας την άκριτη υιοθέτηση του περιεχομένου της. Ο δέκτης-πολίτης υποχρεούται να σωπάσει. Και η αναγκαστική σιωπή, όπως λέει η Α. Φραγκουδάκη, είναι η ύστατη υποτέλεια, καθώς η διατάραξη της επικοινωνίας επιδιώκει να πειθαρχήσει τον δέκτη, υποδεικνύοντας το σωστό και το συμφέρον του, και να τον καταστήσει πειθήνιο πολίτη σήμερα, χειραγωγούμενο ψηφοφόρο αύριο.
Διαχρονικά η εκάστοτε εξουσία προσπαθεί μέσα από τις λέξεις να περάσει το μήνυμα της κυριαρχίας και της υποταγής. Με τη βοήθεια των επικοινωνιολόγων αξιοποιεί τις λέξεις για να αναπλάσει την πραγματικότητα. Εχοντας εξασφαλίσει την προβολή της «μοναδικής αλήθειας» από τα χειραγωγούμενα (ή χειραγωγούντα;) ΜΜΕ εξασφαλίζει την επί μακρόν (;) διατήρησή της. Συστηματικά όμως ξεχνάει ότι ο λόγος της, εγγενώς, εμπεριέχει και τρέφει τον σπόρο της αμφισβήτησής της.
* εκπαιδευτικός, υπ. διδάκτορας Παν. Πατρών
