Εμείς είμαστε ο ιός

Υπάρχουν άνθρωποι που διακονούν το ελληνικό θέατρο επί χρόνια με αφοσίωση, ταλέντο και συνέπεια και τα ονόματά τους δεν βρίσκονται στο στόμα του ευρύτερου κοινού, γιατί επέλεξαν να δρουν αθόρυβα. Χωρίς τηλεόραση, κοσμικές εμφανίσεις και δημόσιες σχέσεις, χτίζουν μια πορεία που τους εξασφαλίζει την εκτίμηση και τον σεβασμό των ομοτέχνων τους, αλλά όχι γενικότερη αναγνωρισιμότητα.

Μια τέτοια περίπτωση είναι η Δανάη Παπουτσή. Πολύτιμη συνεργάτιδα και εργαλείο για κάθε σκηνοθέτη και θεατρική ομάδα, παίζει, γράφει και τραγουδά. Αυτή τη στιγμή ερμηνεύει πολλαπλούς ρόλους στον «Ντον Ζουάν» του Μολιέρου σε σκηνοθεσία Αλέξανδρου Διαμαντή, ενώ πρόσφατα κυκλοφόρησε η «Παραφροσύνη», που δεν είναι η πρώτη της λογοτεχνική απόπειρα. Μια συνομιλία με μια θαυμάσια ηθοποιό που δεν έκανε ποτέ φασαρία γύρω από το όνομά της, δεν πούλησε ποτέ την ομορφιά της και διαθέτει, όπως θα δείτε, συναρπαστική και δομημένη σκέψη.

● Με εσένα, δεν ξέρω από πού να αρχίσω. Παίζεις, γράφεις, τραγουδάς, ζωγραφίζεις, ξέχασα κάτι;

Ασχολούμαι με τη δραματουργία, έχω κάνει βοηθός σκηνοθέτη… Αυτό που περιγράφεις είναι αυτό που λέμε πολυσχιδής άνθρωπος. Βέβαια σε αυτόν τον τόπο όταν δεν μπορούν να σε κατατάξουν εύκολα, υπάρχει πρόβλημα. Νομίζω ότι δεν συμβαίνει στο εξωτερικό, εκεί αποτελεί προσόν. Εδώ, ένας πολυσχιδής άνθρωπος μάλλον μπερδεύει, είναι πιο δύσκολο να περάσει στη συνείδηση του κόσμου. Εχουμε μια ιδιότητα: ηθοποιός. Τέλος.

● Στη ζωή σου εξ αρχής εκφραζόσουν με πολλούς τρόπους;

Από το ξεκίνημά μου συνέβαινε. Αρχισα να γράφω σε μορφή ημερολογιακή, για χρόνια: ό,τι ένιωθα, ό,τι συνέβαινε μες στη μέρα μου, το κατέγραφα. Από πολύ μικρή έπαιζα, όχι με κοινό, εντός σπιτιού: φορούσα ρούχα, βαφόμουν… Πολλά παιδιά βέβαια το κάνουν. Καθόμουν μπροστά στον καθρέφτη και μονολογούσα, φανταζόμουν πράγματα, τα μιλούσα στον καθρέφτη και με παρατηρούσα. Η γραφή και το κομμάτι τού «παίζω» υπήρχαν παράλληλα. Κάποιοι μάλλον έχουμε επιλέξει να συντηρούμε μέχρι τέλους το παιδί μέσα μας, με όποιο τρόπο.

● Η οικογένειά σου αυτές τις επιλογές πώς τις αντιμετώπισε; Ηταν υποστηρικτική ή έλεγε «Πού πας, παιδί μου, θα πεινάσεις»;

Και τα δύο: ήταν υποστηρικτικοί, πάντα μου έλεγαν «όποια επιλογή και να κάνεις θα είμαστε μαζί σου». Αλλά το μόνιμο άγχος τους ήταν η ανασφάλεια που έχει η δουλειά μας. Τα τελευταία χρόνια δεν υπάρχει ροή πουθενά. Ξέρω ότι τώρα είμαι σε μια παράσταση, μπορεί να μην έρθει αμέσως η επόμενη. Μόλις υπάρξει κενό, η πρώτη αντανακλαστική κίνηση είναι να ξεκινήσω να γράφω. Αυτό συντηρεί μέσα στην ψυχή μου μια ροή που με κρατάει σε κατάσταση υγείας, σαν ένας άξονας.

● Πολλώ δε μάλλον την τελευταία διετία όπου όλα είναι κατακερματισμένα ή και δεν υπάρχουν καθόλου.

Είπες τη σωστή λέξη: κατακερματισμός στα πάντα. Από τον τρόπο που σκεφτόμαστε, πώς αλλάζει η διάθεση, πώς επικοινωνούμε με έναν άνθρωπο, πώς διακόπτουμε την επικοινωνία. Δεν συμβαίνει μόνο εδώ, είναι παγκόσμιο. Σαν να πήραμε τον παγκόσμιο χάρτη, τον πετάξαμε και έσπασε σε χίλια κομμάτια. Να τα μαζέψουμε και να τα ενώσουμε ξανά, θα είναι πολύ δύσκολο.

● Σε αυτό το πλαίσιο έγραψες την «Παραφροσύνη»;

Πιθανότατα ναι, χωρίς να το καταλάβω, ασυνείδητα. O τρόπος που γράφτηκε ήταν αυτόματος, χωρίς σταματημό: ήθελε να ειπωθεί. Είναι μια κραυγή την οποία ο καθένας θα μπορούσε να βγάλει. Γράφτηκε πριν από την πανδημία, παρ’ όλο που όσοι το έχουν διαβάσει μου έχουν πει ότι φαντάζει σαν να γεννήθηκε εξαιτίας της δυστοπίας της.

● Κι εγώ υπέθεσα ότι γράφτηκε μέσα στην πανδημία.

Οχι, γράφτηκε το 2018! Είναι περίεργο, σοκαριστικό ότι τελειώνει με τη φράση «Είμαστε ο ιός». Πριν αρχίσει η πανδημία, ένιωθα ότι είχαμε μπει σε έναν ρυθμό πολύ άγριο, βίαιο. Εβλεπα όλο αυτό το τσουνάμι των ανθρώπων να τρέχει, να τρέχει, ένα τρεχαλητό απίστευτο, το οποίο δεν είναι ανθρώπινο, δεν ανήκει στη φύση μας. Αρχισα να κάνω παύσεις και να παρατηρώ με λεπτομέρεια και εμμονή.

Σαν να είμαστε σε μια κεντρική λεωφόρο, τρέχουν αυτοκίνητα, πηγαίνουν, έρχονται άνθρωποι, και κάποιος μένει σταθερός και παρατηρεί. Κυνηγάμε πράγματα και καταστάσεις που δεν είμαι σίγουρη ότι φέρνουν αυτό που έχουμε πραγματικά ανάγκη. Θυμάμαι να λέω: Κάτι δεν κάνουμε καλά, κάτι θα έρθει. Εκεί μου προέκυψε η ανάγκη να γράψω αυτό το κείμενο.

● Το «Είμαστε ο ιός» έχει ενδιαφέρον ως κατάληξη.

Ναι, νομίζω εμείς είμαστε ο ιός. Για ό,τι έχει προκύψει αυτή τη στιγμή, οι απόλυτα υπεύθυνοι είμαστε εμείς. Εχουμε κάνει τέτοια ακραία, άγρια παρέμβαση στη φύση, στον ίδιο μας τον βιορυθμό… Αυτά που συμβαίνουν είναι αποτελέσματα δικών μας πράξεων.

● Δεν ξέρω αν η σωστή λέξη είναι «δάσκαλος», αλλά ένας άνθρωπος που έχει παίξει ρόλο στην πορεία σου είναι η Ρούλα Πατεράκη.

Είναι σημαντικός άνθρωπος στη ζωή μου. Συνεργαζόμαστε μια πενταετία πολύ στενά, πάρα πολλές ώρες μαζί. Είναι ένα τεράστιο κεφάλαιο στο θεατρικό γίγνεσθαι. Εχουμε έναν τρόπο να επικοινωνούμε χωρίς να μιλάμε πολύ, σε εύκολες στιγμές αλλά και σε δύσκολες. Τη θαυμάζω για πολλά. Εχει ένα εξαιρετικό μυαλό που μπορεί και βλέπει μπροστά.

Εχει δύναμη και ενέργεια σχεδόν παιδιού, αυτό το ακούραστο, ανεβαίνει στη σκηνή και τη σαρώνει, μια εγρήγορση, υλικά πολύ σπάνια πλέον. Δεν ήμουν μαθήτριά της, αλλά μου έχει προσθέσει πολλά στο πώς σκέφτομαι σε σχέση με το θέατρο. Ξεκινάμε να κάνουμε μια παράσταση, αλλά πριν έχει γίνει πολύ μεγάλη έρευνα για αυτόν που έχει γράψει το έργο, τη ζωή του, τα στοιχεία του τα κρυφά, κατεβαίνει ολόκληρη βιβλιοθήκη πριν αρχίσει η διαδικασία. Μετά αποκωδικοποιείς πολύ ευκολότερα το κείμενο.

● Αλλοι άνθρωποι που θεωρείς σταθμούς στην πορεία σου;

Ο Λάκης Καραλής. Βγαίνοντας από τη σχολή, πήγα σε μια οντισιόν και με πήρε. Ηταν για μένα πηγή έμπνευσης και στο κομμάτι το θεατρικό, αλλά και στο πώς πρέπει να στέκεται κανείς μέσα στα πράγματα. Ηταν ιδιαίτερος άνθρωπος, πολύ κλειστός – πολύ μέσα στο ίδιο το υλικό, αλλά δεν είχε καμία επαφή με το έξω. Είχε ένα ήθος το οποίο κράτησα – ήμουν και πολύ μικρή τότε, με συγκινούσε πολύ. Μια ταπεινότητα, επίσης σπάνια. Ηταν ήσυχος, δεν δημιουργούσε εντάσεις, κραδασμούς, και απόλυτα αφοσιωμένος σε αυτό που συνέβαινε.

Ενιωσα ότι έτσι είναι. Μετά βέβαια τα βρήκα αλλιώς. Αρχισα να πέφτω πάνω σε ανθρώπους όπου για να γίνει μια παράσταση, έπρεπε να περάσουμε από συμπληγάδες, από εντάσεις. Στην αρχή δεν μπορούσα να το κατανοήσω, γιατί είχα το παράδειγμα του Λάκη. Μετά συνήθισα κάπως. Τώρα κρατάω άλλη στάση. Προσπαθώ να μην εμπλέκομαι, περιμένω να τελειώσει και να ξαναμπώ στη διαδικασία που με αφορά: την πρόβα.

● Μίλησέ μου για τον «Ντον Ζουάν».

Για μένα είναι ευτυχής η συνάντηση με τον Αλέξανδρο Διαμαντή, που αν και αρκετά νεαρός, έχει πολύ ιδιαίτερη και λεπτή ματιά. Είναι πολύ ανοιχτός. Είχαμε πολύ χώρο να συνδημιουργήσουμε και να συνυπάρξουμε. Ευτυχής και η συνάντηση με τον Ομηρο Πουλάκη και τη Μάνια Παπαδημητρίου, με τους οποίους έχουμε ξαναβρεθεί και υπήρχε ήδη κοινή γλώσσα. Είναι μια παράσταση στην οποία ανυπομονώ κάθε φορά να πάω.

● Κάνατε όλους τους ρόλους τρία άτομα – τα εξής δύο, διότι ο Ομηρος είναι διαρκώς ο Ντον Ζουάν.

Και η Μάνια ως Σγαναρέλος είναι διαρκώς επί σκηνής, γι’ αυτό τον μεγαλύτερο όγκο των μεταμφιέσεων τον έχω αναλάβει εγώ. Ο κεντρικός μου ρόλος είναι η Ελβίρα. Εχει δύο σκηνές, μία στην αρχή και μία λίγο πριν από το τέλος. Επομένως ερμηνεύω τους υπόλοιπους ρόλους και τα περάσματα από τον έναν στον άλλον. Αυτό με εξιτάρει πολύ, είναι γοητευτικό για έναν ηθοποιό. Δεν ήθελα να αφήσω ασύνδετα τα πρόσωπα, προσπάθησα να βρω ένα εσωτερικό νήμα – φτάνοντας στην τελευταία Ελβίρα, νιώθω σαν να τα κουβαλάω. Ηταν μεγάλη πρόκληση και το απολαμβάνω.

● Η ερευνητική διάθεση που έχεις αυτή την περίοδο για το θέατρο, πού θέλεις να σε οδηγήσει στο μέλλον;

Αυτό ψάχνω κι εγώ. Πάνω στη σκηνή μέχρι πού μπορώ να φτάσω; Τι μπορεί να συμβεί αν γεννηθεί μια παράσταση από τη συνάντηση σκηνοθέτη, ηθοποιών, ενός κοινωνιολόγου, ενός ανθρωπολόγου; Θα ήθελα πολύ να βρεθώ σε μια τέτοια κατάσταση ή να την προκαλέσω. Ο καθένας μπορεί να προσφέρει από τη μεριά του πράγματα καταπληκτικά – δεν μπορούμε μόνοι οι ηθοποιοί να φτάσουμε μέχρι εκεί. Κάτι τέτοιο θα έχει τρομερά ενδιαφέροντα σκηνικά αποτελέσματα.

● Η «Παραφροσύνη» δεν είναι το πρώτο σου βιβλίο, αλλά οι κυκλοφορίες σου δεν έχουν κανονικότητα. Δεν εκδίδεις κάτι κάθε ένα ή δύο χρόνια.

Ισχύει. Δεν μπορώ να λειτουργήσω έτσι. Υπάρχουν δύο λόγοι. Ο ένας είναι το θέατρο: όταν είμαι σε πρόβες ή παράσταση δεν μπορώ να γράψω, γιατί με απασχολεί το θέατρο καθ’ όλη τη διάρκεια της μέρας, γυρίζω σπίτι και τα πρόσωπα κυκλοφορούν στο μυαλό μου. Οπου υπάρξει κενό, ξεκινάω να γράφω. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι εάν δεν νιώσω ότι θέλω πολύ έντονα να πω κάτι, ότι αν δεν το πω πνίγομαι, δεν έχω λόγο να γράψω.

● Το θέατρο είναι πολιτική πράξη. Αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε σε μια περίοδο πολύ παράξενη, πολιτικά και ανθρωπολογικά. Πού βλέπεις διέξοδο;

Είναι κάτι που με προβληματίζει πολύ. Βρισκόμαστε σε ένα στάδιο μεταβατικό. Δεν βλέπω σύντομα φως. Είμαι πολύ αισιόδοξη, πιστεύω ότι υπάρχουν άνθρωποι μεμονωμένα που λειτουργούν, γράφουν, σκέφτονται. Αλλά πώς αυτό θα βγει προς τα έξω για να επηρεάσει την κοινωνία; Θα αργήσει να συμβεί. Δεν έχω καθαρή εικόνα για την πορεία του θεάτρου, έχει γίνει μεγάλη παρέμβαση με την τεχνολογία. Μπορεί να δημιουργηθεί μια καινούργια, υβριδική θεατρική γλώσσα. Μένει να δούμε.

Μπορεί κάποια στιγμή να παίζουμε από το σπίτι μας και αυτό να προβάλλεται. Δεν συμφωνώ. Εάν δεν είμαστε ζωντανοί στη σκηνή τη συγκεκριμένη ώρα παρουσία κοινού, καταργείται αυτόματα αυτό που λέμε θέατρο. Θέλω να πιστεύω ότι δεν θα πάψει ποτέ να υπάρχει. Ακόμα και στον Δεύτερο Παγκόσμιο, έπαιζαν θέατρο. Είναι η πρώτη φορά στην Ιστορία που μπαίνει σε παύση το θέατρο, εξαιτίας του ιού.

● Το γεγονός ότι οι αντιδράσεις είναι μεμονωμένες, χωρίς μαζικότητα, πώς εξηγείται;

Εχω μεγάλη απορία. Βρίσκω κάποιες αιτίες. Εχουμε περάσει αρκετά χρόνια με τα μνημόνια, υπάρχει μια κόπωση, και σωματική, έχει κουραστεί το νευρικό σύστημα του κόσμου, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να δει καθαρά. Επίσης διακρίνω έναν τεράστιο φόβο, ο οποίος είναι ανασταλτικός παράγοντας για οποιαδήποτε αντίδραση. Η κούραση κι ο φόβος βάζουν τους ανθρώπους και τις κοινωνίες σε ένα είδος κατατονίας, καταστολής. Το λάθος είναι ότι κοιτάμε πώς θα σωθεί ο καθένας. Αυτό δεν βοηθάει στο να αντιδράσουμε για να φύγουν όσα παρεμποδίζουν τη ροή και την ομαλή εξέλιξη της κοινωνίας.

● Υπάρχει μια λέξη που επανέρχεται στην κουβέντα μας: ροή.

Ναι, έχω μεγάλο θέμα με τη ροή. Πιστεύω πως ό,τι δεν έχει ροή, είναι θάνατος. Αυτή τη στιγμή είμαστε αντιμέτωποι με αυτό. Εξαιτίας της πανδημίας, ο θάνατος είναι μαζί μας, δίπλα μας, πηγαίνουμε χέρι χέρι. Μιλάμε με έναν άνθρωπο σήμερα και αύριο ακούμε ότι δεν υπάρχει, έφυγε από τον ιό ή από κάτι άλλο. Σε όλα τα επίπεδα, και στα συναισθήματα, αυτό που έγινε, που κλειστήκαμε μέσα, είναι ένα κενό.

Ξαφνικά σταματάς μια φυσική ροή. Από εκεί αρχίζουν τα προβλήματα. Πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε έννοιες, έχουν γυρίσει όλα τούμπα. Να φέρω ένα αστείο παράδειγμα: η λέξη θετικός. Μέχρι την πανδημία λέγαμε: είμαι θετικός, άρα βλέπω ωραία τα πράγματα. Αυτή τη στιγμή λέμε είμαι θετικός και το πρόσημο είναι αρνητικό: σημαίνει έχω ιό, είμαι άρρωστος.

*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής

? Ο «Ντον Ζουάν» του Μολιέρου παίζεται στο Θέατρο Σημείο.

Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Διαμαντής.

Μετάφραση: Παντελής Πρεβελάκης.

Σκηνικά-Κοστούμια: Λέα Κούση.

Φωτισμοί: Παναγιώτης Μανούσης.

Βοηθός σκηνοθέτη: Εύα Πουλή.

Παίζουν: Μάνια Παπαδημητρίου, Δανάη Παπουτσή, Ομηρος Πουλάκης.

Πληροφορίες και εισιτήρια: ΝΤΟΝ ΖΟΥΑΝ | Εισιτήρια online! | Viva.gr