Σκοτώνοντας ένα παιδί

Πόσες φορές μπορεί κάποιος να σκοτώσει ένα παιδί και με πόσους τρόπους; Ποια μπορεί να είναι η σχέση της μετέωρης ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στη χώρα μας με τις παιδοκτονίες και κατά πόσο θα ήταν εφικτό να τις αποτρέψουμε;

Οταν ένα παιδί καταλήγει σε έναν τσιμεντένιο τάφο στην ταράτσα ενός σπιτιού, η υπόθεση δεν κλείνει με τη σύλληψη και καταδίκη των αυτουργών. Το πτώμα του μικρού Ανδρέα φυλασσόταν για πέντε χρόνια μέσα σε μια εργαλειοθήκη.

Ο επτάχρονος μεγάλωσε σε ένα κακοποιητικό περιβάλλον. Αφότου ο πατέρας του επέστρεψε στην πατρίδα του, η μητέρα του επέλεξε να μεγαλώσει τα παιδιά της με τον σύντροφό της, χρήστη ναρκωτικών ουσιών και αλκοολικό όπως και η ίδια. Ο πατριός κακοποίησε το μικρό αγόρι μέχρι θανάτου, ενώ η μητέρα παρακολουθούσε. Οπως παρακολουθούσε την ταφή του δολοφονημένου παιδιού της μέσα σε μια κρύπτη με τούβλα και την κακοποίηση της μικρής Ιωάννας, προτού απομακρυνθεί από την Εισαγγελία και δοθεί σε ανάδοχη οικογένεια.

Η Ιωάννα έχει ήδη καταθέσει για βασανιστήρια του πατριού και την απάθεια της μητέρας. Και η προσοχή όλων θα πρέπει να πέσει στη φροντίδα του ψυχικού τραύματος αυτού του κοριτσιού. Γιατί ένα παιδί που καταγγέλλει τους γονείς -ή τους κηδεμόνες του- έχει περάσει μια περίοδο κατά την οποία έχει κυριευτεί από ενοχή, όχι μόνο για το γεγονός ότι μιλά εναντίον των γονιών του, αλλά και για το υποτιθέμενο μέρος της ευθύνης που φαντάζεται ότι έχει το ίδιο ως προς τα γεγονότα. Η βία είναι εξάλλου το στοιχείο που συνδέει το κακοποιημένο παιδί με τον κηδεμόνα του. Το παιδί έχει μάθει να υπάρχει κυρίως ως αντικείμενο κακοποίησης μέσα στην οικογένεια.

Τι θα μπορούσε άραγε να σταματήσει έναν παιδοκτόνο και να βάλει φρένο στη συγκάλυψη της κακοποίησης;

Ενδεχομένως η αναγνώριση, η επεξεργασία και φροντίδα της σκοτεινής πλευράς της εσωτερικής του πραγματικότητας. Γι’ αυτό θα πρέπει να αναρωτηθούμε σε τι επίπεδο βρίσκεται η οργάνωση δομών ψυχικής υγείας ενσωματωμένες στην κοινότητα και κατά πόσο διαθέτουμε ως πολιτεία υπηρεσίες ικανές να ανιχνεύσουν ψυχολογικές ή ψυχιατρικές δυσκολίες σε μια μητέρα που δείχνει να μην «αντέχει» το παιδί της. Δεν υπάρχει ωστόσο απρόσκοπτη πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας στην κοινότητα και δεν είμαστε έτοιμοι ως κοινωνία να αναγνωρίσουμε τις σκοτεινές πλευρές της μητρότητας και της πατρότητας δίχως τον εξοβελισμό τους ως κάτι αποτρόπαιο.

Προς το παρόν έχουμε την τάση να δαιμονοποιούμε αποκλειστικά και μόνο τους θύτες και να μη μιλάμε για όσα θα έπλητταν την κοινωνική μας συνοχή. Δεν δείχνουμε καμία διάθεση να μελετήσουμε το αποτρόπαιο έγκλημα μέσα στην κοινωνική του πραγματικότητα, να αποστιγματίσουμε την αδυναμία μιας μητέρας να φροντίσει το παιδί της, έτσι ώστε να έχουμε εγκαίρως επίγνωση των σημείων προειδοποίησης ακαταλληλότητας γονέων για να αποφύγουμε τα χειρότερα.

Ας επιστρέψουμε στην μικρή Ιωάννα, η οποία προτού διασωθεί είχε «σκοτωθεί» αρκετές φορές μέσα σε εκείνο το σπίτι από το ζευγάρι. Η ανάγκη παροχής ενός σταθερού υποστηρικτικού πλαισίου φροντίδας είναι επιτακτική για την επεξεργασία του τραύματος και την ψυχο-συναισθηματική της ανάπτυξη, δεδομένου πως όταν ένα παιδί έχει αντιμετωπίσει μια τέτοιου είδους απειλή συνήθως καταλήγει να κινηθεί είτε στο φάσμα της υπερδιέγερσης, είτε στο φάσμα της αποσύνδεσης.

Οταν ένα παιδί έχει υποφέρει στα χέρια του βασανιστή του με την ανοχή της μητέρας του, έχει ενταθεί ακόμα πιο πολύ το τραύμα της θυματοποίησης. Η ένοχη μητρική σιωπή ή η μητρική συναίνεση είναι ισοδύναμη της σαδιστικής βίας που ασκείται σε ένα παιδί. Είναι σημαντικό κάποια στιγμή να αποδεχτεί την πραγματικότητα των τραυματικών γεγονότων και των συναισθημάτων που της προκάλεσαν, να θρηνήσει για τη βλάβη που υπέστη και να εκφράσει τον θυμό της.

Οσο για εκείνο που μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να αντλεί νοσηρή απόλαυση κακοποιώντας -ενεργητικά ή παθητικά- τα παιδιά που έφερε στον κόσμο; Βάσει της ψυχαναλυτικής θεωρίας, ο γονιός ή κηδεμόνας που ασκεί βία σε ένα παιδί, την ασκεί πρωτίστως σε αυτό που θεωρεί μέρος του εαυτού του και το οποίο του είναι κυριολεκτικά ανυπόφορο. Τα ανεξέλεγκτα ένστικτα που εμφανίζει κάποιος ενήλικας σχετίζονται με κάποιο πρώιμο τραύμα του. Μέσα από τη βίαιη συμπεριφορά του -η οποία στην πραγματικότητα απευθύνεται σε εκείνους που τον είχαν κακοποιήσει/παραμελήσει- επιδιώκει να αντισταθμίσει την εσωτερική απουσία ελέγχου στον εύθραυστο ψυχισμό του.

Ας σπάσουμε αυτόν τον φαύλο κύκλο βίας και ας δημιουργήσουμε υπηρεσίες που θα φροντίζουν όσους τείνουν να χρησιμοποιούν τα παιδιά τους ως αποδιοπομπαίους τράγους, για να ανακουφιστούν οι προσωπικές εσωτερικές τους συγκρούσεις -φράση δανεική από τον De Mause. Ας μη μιλάμε για το «τέρας» δίχως να θέλουμε στην πραγματικότητα ούτε να το αναγνωρίσουμε, ούτε να το αντιμετωπίσουμε.