Γερμανία: παραστρατημένη ή μετανιωμένη;

Ο Τόμας Μαν είχε γράψει: «Δεν υπάρχουν δύο Γερμανίες, μία καλή και μία κακή. Η κακή Γερμανία είναι απλώς η καλή Γερμανία που παραστράτησε, η καλή Γερμανία σε ατυχία, σε ενοχή και ερείπια».

Το σίγουρο είναι ότι ο κόσμος από το 1860 έζησε με τις συνέπειες του… παραστρατήματος. Η Γερμανία στις δεκαετίες του 1860 και του 1870 πέτυχε την ενοποίηση μέσω μιας σειράς πολέμων. Ο Μπίσμαρκ τη σφυρηλάτησε με «αίμα και ατσάλι». Ο Κάιζερ Βίλχελμ Β’ προσπάθησε με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο να πραγματοποιήσει τα όνειρα για μια γερμανική σφαίρα επιρροής που να εκτείνεται μέχρι τη Ρωσία. Στα χρόνια της Βαϊμάρης έγινε η προσεκτική αναθεωρητική δύναμη. Με τον Χίτλερ έπνιξε τον κόσμο στο αίμα. Τελικά τα παραστρατήματα οδήγησαν στην κατάρρευση και στη διαίρεση.

Η συντριβή όμως δεν καταλάγιασε τους φόβους των υπολοίπων για το επόμενο «παραστράτημα». Οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι όπως είπε ο λόρδος Ισμεϊ, ο πρώτος γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, έκαναν τη Συμμαχία για να «κρατήσουν την Σοβιετική Ενωση εκτός, τους Αμερικανούς εντός και τους Γερμανούς κάτω». Το 1990 οι Βρετανοί και οι Γάλλοι αντιμετώπιζαν με ανησυχία τη γερμανική επανένωση, κάνοντας φανερό ότι 45 χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το γερμανικό ζήτημα δεν είχε πλήρως τελειώσει.

Η αλήθεια είναι ότι οι μεταπολεμικές γερμανικές ηγεσίες έκαναν πολλά για να πείσουν τους υπόλοιπους ότι πλέον υπάρχει μόνο μία Γερμανία: η καλή. Το πιο σημαντικό είναι ότι αποδέχτηκαν τη δέσμευση των ΗΠΑ για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και εγκατέλειψαν τις γεωπολιτικές φιλοδοξίες. Προς επίρρωση, περιόρισαν τις στρατιωτικές δαπάνες. Ο αμυντικός προϋπολογισμός από το 3,2% του γερμανικού ΑΕΠ το 1983 έπεσε στο 1,2% το 2014. Από το 2015 οι αμυντικές δαπάνες άρχισαν να αυξάνονται, αλλά για να διανυθεί η απόσταση μέχρι το 2% του ΑΕΠ χρειάζονταν εκατοντάδες δισ. ευρώ.

Και ξαφνικά ξεσπά ο πόλεμος στην Ουκρανία. Λίγα εικοσιτετράωρα μετά τη ρωσική εισβολή ο σοσιαλδημοκράτης καγκελάριος Σολτς ανακοινώνει ότι η Γερμανία παίρνει την άμυνά της στα χέρια της και για να το πετύχει θα διαθέσει 100 δισ. ευρώ. Η ανακοίνωση έγινε δεκτή με ανακούφιση ακόμα και από αυτούς που εξακολουθούσαν να τρέμουν τα… παραστρατήματα.

Το «Spiegel Online» έγραψε ότι ο Σολτς ήλθε σε ρήξη με παγιωμένες θέσεις δεκαετιών για την άμυνα και την εξωτερική πολιτική. Η «Frankfurter Allgemeine Zeitung» επισήμανε ότι η αλλαγή «στην εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας θα έπρεπε να είχε συμβεί πολύ νωρίτερα». Νίκη της «καλής» Γερμανίας ή η πρώτη δειλή εμφάνιση της «κακής»;

Με τα σημερινά δεδομένα κανείς δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα αυτό. Μπορεί όμως να αξιολογήσει τα αποτελέσματα της μεταπολεμικής πολιτικής της Γερμανίας. Ο όρος Mitteleuropa, που εμφανίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, ήταν στενά συνδεδεμένος με την έντονα αναπτυσσόμενη γερμανική οικονομία και τη φιλοδοξία της Γερμανίας να κυριαρχήσει στην ηπειρωτική Ευρώπη. Για πολλούς το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σήμανε και την εγκατάλειψη του στόχου τής Mitteleuropa. Κάποιοι άλλοι όμως ανήσυχοι παρακολουθούσαν τις προσπάθειες για οικονομική κυριαρχία της Ευρώπης.

Αν ισχύει το δεύτερο, τότε η συρρίκνωση των αμυντικών δαπανών μπορεί να αντιπροσωπεύει μια αναδιανομή πόρων για να επιτευχθεί ένας πιο εφικτός, ρεαλιστικός και αποδοτικός στόχος. Αν κάθε μάρκο δεν κατέληγε σε αμυντικές δαπάνες αλλά κατευθύνονταν σε δαπάνες που εξυπηρετούσαν την οικονομική κυριαρχία, τότε τα οφέλη θα ήταν πολλαπλά. Η κυριαρχία θα επιτυγχανόταν χωρίς να πληγεί το προφίλ της ήπιας, δημοκρατικής και φιλειρηνικής μεταπολεμικής Γερμανίας.

Μία προσέγγιση που επιφανειακά παραπέμπει στη νοικοκυρά της Σουηβίας που «ζει με όσα διαθέτει». Ομως η «νοικοκυρά της Σουηβίας» δεν ήταν τόσο απλοϊκή όσο ήθελαν να την εμφανίζουν. Παρουσιαζόταν «εγκρατής», αλλά δαπανούσε περισσότερα από αυτά που έβγαζε, γιατί κάποιοι από τους λογαριασμούς της εξοφλούνταν από τρίτους. Ο λογαριασμός της άμυνας πληρωνόταν από τους Αμερικανούς. Ο λογαριασμός της «επανένωσης» εξοφλήθηκε με τη συμμετοχή των Ευρωπαίων εταίρων… Με τα λεφτά των άλλων η Γερμανία πέτυχε να κάνει την κεντρική Ευρώπη μέρος της «ευρύτερης γερμανικής οικονομίας» και την υπόλοιπη Ευρώπη εξαγωγική αγορά της. Μια εκδοχή τής Mitteleuropa χωρίς το άγος και τον ψόγο του παρελθόντος.

Αν θέλει κάποιος να αξιολογήσει τις επιπτώσεις από την αλλαγή της πολιτικής ασφάλειας της Γερμανίας, θα πρέπει να τις εξετάσει σε βάθος χρόνου και με δεδομένο ότι όλα όσα διασφάλιζαν την ευρωπαϊκή τάξη (ευρωπαϊκή ασφάλεια, φιλελεύθερο διεθνές οικονομικό σύστημα, εξάλειψη φυλετισμών και εθνικισμών, ισχυρές δημοκρατίες) λόγω και της Ουκρανίας βρίσκονται σε πλήρη αταξία.

* δημοσιογράφος, συγγραφέας