Δυο φωνές από την Αφρική

Τα δυο κορυφαία ευρωπαϊκά λογοτεχνικά βραβεία, το βρετανικό Μπούκερ και το γαλλικό Γκονκούρ, απονεμήθηκαν την ίδια μέρα, την Τετάρτη – λες και υπάρχει ανταγωνισμός και στον πολιτισμό ανάμεσα στις δυο χώρες. Κοινό χαρακτηριστικό τους, αυτή τη χρονιά, ότι βραβεύουν δυο φωνές από την Αφρική.

Σε μια καλοκουρδισμένη τελετή στο Λονδίνο, που μεταδόθηκε ζωντανά από το ΒΒC, ανακοινώθηκε πως νικητής του Μπούκερ είναι ο 57χρονος Ντέιμον Γκάλγκατ από τη Νότια Αφρική για το βιβλίο του «The promise» («Η υπόσχεση», εκδόσεις Penguin).

Πιο χαλαρά, στο παραδοσιακό εστιατόριο Drouant του Παρισιού, αλλά με τον ίδιο ενθουσιασμό έγινε γνωστό ότι φετινός κάτοχος του Γκονκούρ είναι ο 31χρονος Μοχάμεντ Μπουγκάρ Σαρ από τη Σενεγάλη για το μυθιστόρημά του «La plus secrete memoire des hommes» («Η πιο μυστική μνήμη των ανθρώπων» από τον εκδοτικό οίκο Philippe Rey). Από κοντά και το βραβείο Ρενοντό, που στην ίδια τελετή απονεμήθηκε στη Βελγίδα Αμελί Νοτόμπ για το «Premier sang» («Πρώτο αίμα»), βιβλίο αφιερωμένο στον πατέρα της, ο οποίος πέθανε το 2020.

● Ακόμη δυο φορές υποψήφιος για το βραβείο Μπούκερ, το 2003 και το 2010, ο Ντέιμον Γκάλγκατ πήρε αυτή τη φορά τη ρεβάνς με το μυθιστόρημά του «Τhe promise», με την κριτική επιτροπή να επαινεί το «ασυνήθιστο αφηγηματικό ύφος του που εξισορροπεί τη φολκνερική πληθωρικότητα με τη ναμποκοβική ακρίβεια, ξεπερνά τα όρια και αποτελεί απόδειξη της άνθησης του μυθιστορήματος στον 21ο αιώνα».

Πρόκειται για το ένατο κατά σειρά μυθιστόρημα του Νοτιοαφρικανού συγγραφέα, ο οποίος γεννήθηκε το 1963 στην Πρετόρια και ακριβώς εκεί διαδραματίζεται η ιστορία του με επίκεντρο την πτώση και την παρακμή μιας οικογένειας λευκών, για τέσσερις δεκαετίες, από την εποχή του απαρτχάιντ μέχρι τις μέρες μας. Με σάτιρα και χιούμορ και με τα βιώματα της παιδικής του ηλικίας σκιαγραφεί την ανοησία και την υποκρισία των πρωταγωνιστών του.

Ο τίτλος αναφέρεται στην ανεκπλήρωτη υπόσχεση της οικογένειας των λευκών να παραχωρήσουν το σπίτι και τη γη τους στη μαύρη υπηρέτριά τους. Οπως δήλωσε ο Γκάλγκατ στο BBC, ο τίτλος έχει σχέση επίσης με την ανεκπλήρωτη υπόσχεση στη Νότια Αφρική μετά το απαρτχάιντ, την πολιτική του φυλετικού διαχωρισμού και των διακρίσεων. «Νομίζω ότι πολλοί από εμάς είχαμε μεγάλες προσδοκίες για το μέλλον. Και νομίζω ότι πολλοί από εμάς νιώθουμε ότι αυτές οι ελπίδες διαψεύστηκαν. Αυτό το μικρό κομμάτι γης είναι μόνο μια χαμένη υπόσχεση, πραγματικά».

Ο Γκάλγκατ, που τώρα ζει στο Κέιπ Τάουν, σε συνέντευξή του στους New York Times αμέσως μετά τη βράβευσή του είπε ότι με το βιβλίο του ήθελε να εξερευνήσει την περίοδο μετά το απαρτχάιντ και να καταγράψει τη ζωή με τις ελπίδες και τις απογοητεύσεις της. Δεν ήθελε να αφηγηθεί μια ηθικολογική ιστορία ηρώων και καταπιεστών, ούτε να προσφέρει κάποιου είδους συλλογική κάθαρση. «Δυσπιστώ με τη θέση ότι τα μυθιστορήματα αλλάζουν τον κόσμο.

Πραγματικά δεν το πιστεύω αυτό», δήλωσε. «Τα μυθιστορήματα σου λένε πώς είναι να είσαι ζωντανός σε μια συγκεκριμένη στιγμή της Ιστορίας. Το βλέπω περισσότερο ως καταγραφή παρά ως παράγοντα αλλαγής». Και συμπλήρωσε: «Ξέρω ότι ορισμένοι συγγραφείς και κάποιοι κριτικοί μπορεί να το αντιληφθούν αυτό ως μια αποτυχία στο έργο μου. Πιστεύουν ότι οι μυθιστοριογράφοι έχουν σκοπό να υποδείξουν τον ηθικό δρόμο προς τα εμπρός, αλλά νιώθω πολύ άβολα σε αυτόν τον ρόλο, για να είμαι ειλικρινής».

● Στα 31 του ο Μοχάμεντ Μπουγκάρ Σαρ είναι ο πρώτος συγγραφέας από την υποσαχάρια Αφρική που βραβεύεται με Γκονκούρ και επίσης ο νεότερος που έχει τιμηθεί με αυτό το βραβείο μετά τον Πατρίκ Γκρενβίλ, το 1976. «Δεν υπάρχει ηλικία στη λογοτεχνία», τόνισε ο γενικός γραμματέας του Γκονκούρ, Φιλίπ Κλοντέλ, αφήνοντας να εννοηθεί ότι κάποιος συγγραφέας μπορεί να είναι ώριμος στα 30 και κάποιος άλλος στα 60 του χρόνια. Ο πρόεδρος του γαλλικού βραβείου Ντιντιέ Ντεκουάν είπε πως διάβασε το βιβλίο του Μπουγκάρ Σαρ απνευστί και το χαρακτήρισε «έναν ύμνο στη λογοτεχνία».

Το «La plus secrete memoire des hommes» αναφέρεται στην πικρή μοίρα του συγγραφέα από το Μάλι, Yambo Ouologuem (1940-1970), o oποίος με το πρώτο του βιβλίο «Le devoir de violence» κέρδισε το βραβείο Ρεϊντό, το 1968, ωστόσο στη συνέχεια κατηγορήθηκε ότι έκλεψε αποσπάσματα από τον Γκράχαμ Γκριμ και άλλους καθιερωμένους συγγραφείς και απορρίφθηκε από τον δυτικό Τύπο, παραμένοντας απομονωμένος για το υπόλοιπο της ζωής του.

Συνδυάζοντας τώρα την ιστορία και τη φαντασία, την αστυνομική έρευνα, τη γενεαλογία, την πολιτική και την αισθητική και θέτοντας ερωτήματα για το τι σημαίνει συγγραφέας και συγγραφή, ο Μπουγκάρ Σαρ παρέδωσε ένα μυθιστόρημα εξαιρετικής διανόησης, με δομή λαβυρίνθου, σύμφωνα με τους ειδικούς.

Γεννημένος στο Ντακάρ το 1990, γιος γιατρού, ο Μπουγκάρ Σαρ ήταν φιλομαθής από μικρός, μαθήτευσε σε καλά σχολεία και μετακόμισε στη Γαλλία για να σπουδάσει κοινωνικές επιστήμες. Μελέτησε το έργο του Σενεγαλέζου ποιητή και πολιτικού Λεοπόλντ Σενγκόρ, ωστόσο «δεν τελείωσα το διδακτορικό μου επειδή είχα αρχίσει να γράφω πολύ εκείνη την περίοδο και με κέρδισε η μυθιστοριογραφία», έχει πει ο ίδιος, που ξεχώρισε και βραβεύτηκε από νωρίς.

Στο πρώτο του μυθιστόρημα, «Terre ceinte», που κυκλοφόρησε το 2014, αφηγείται την αναταραχή που προκάλεσε σε μια πόλη, την οποία έχουν καταλάβει τζιχαντιστές, η εκτέλεση ενός νεαρού ζευγαριού, ενώ στο «Silence du choir» σκιαγραφεί την καθημερινή ζωή των Αφρικανών μεταναστών στη Σικελία. Σήμερα ζει στο Μποβέ.

Το Μπούκερ συνοδεύεται από το χρηματικό ποσό των 50.000 λιρών, το Γκονκούρ δίνει συμβολικά μόλις 10 ευρώ στους συγγραφείς, ωστόσο όλοι έχουν εξασφαλισμένη δημοσιότητα, μεγάλες πωλήσεις παγκοσμίως και μεταφράσεις σε πολλές γλώσσες. Αναμένουμε να μάθουμε σύντομα από ποιους εκδοτικούς οίκους θα κυκλοφορήσουν στην Ελλάδα τα βραβευμένα μυθιστορήματα.