Τη διαφωνία της με τον κατατεμαχισμό του έργου του Δημήτρη Πικιώνη αλλά και την έκπληξή της για «παρανοήσεις» και διατυπώσεις που αντιμετωπίζουν συγκεκριμένα δημιουργήματα σαν να μην είναι δικά του, εκφράζει ευθέως η κόρη του μεγάλου αρχιτέκτονα, Αγνή, που είναι και πρόεδρος της «ΑΜΚΕ Πικιώνης».
Οι καμπάνες για τη «σαλαμοποίηση» του έργου του Δημήτρη Πικιώνη είχαν χτυπήσει από τον περασμένο Μάιο, όταν άρχισαν να κυκλοφορούν σχέδια για την Προγραμματική Σύμβαση. Τότε, όμως, υποτίθεται ότι η συζήτηση ήταν σε εξέλιξη και ειδικά στον Δήμο Αθηναίων ο Κ. Μπακογιάννης έλεγε ότι τα θέματα είναι ανοικτά και «ωριμάζουν», παρά το γεγονός ότι το υπουργείο Πολιτισμού είχε τότε εκδώσει τρισέλιδη ανακοίνωση για τις παρεμβάσεις που ετοιμάζονται στου Φιλοπάππου.
Τώρα που η Προγραμματική Σύμβαση ήρθε προς έγκριση, η εικόνα μιας αποσπασματικής διαχείρισης επιβεβαιώθηκε καθώς μέσα στα έργα και τα υποέργα αναφέρονται χωριστά έργα όπως: Μελέτη αρχιτεκτονικής αποτύπωσης λιθόστρωτων Πικιώνη, Μελέτη αποκατάστασης λιθόστρωτων Πικιώνη, Μελέτη αποτύπωσης υφιστάμενης κατάστασης Ι. Παρεκκλησίου Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη και μελέτη αποκατάστασής του, Στατική μελέτη για την αποκατάσταση των δύο βοηθητικών κτισμάτων του Αναπαυτηρίου Πικιώνη, Ηλεκτρομηχανολογική μελέτη για την αποκατάσταση των δύο βοηθητικών κτισμάτων του Αναπαυτηρίου Πικιώνη, Αρχιτεκτονική μελέτη για την αποκατάσταση των δύο βοηθητικών κτισμάτων του Αναπαυτηρίου Πικιώνη και Φυτοτεχνική Μελέτη και μελέτη άρδευσης τριτεύοντος δικτύου (ο Πικιώνης ξεκίνησε το έργο του από τη διαμόρφωση του εδάφους και των φυτών). Αυτό σημαίνει ότι μπορεί πολλοί και διάφοροι φορείς να αναλάβουν τις παρεμβάσεις στα διαφορετικά κομμάτια χωρίς κανείς να έχει τη συνολική εικόνα και επίβλεψη.
Κατ’ αρχάς, ρωτήσαμε την κ. Πικιώνη εάν η «Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία Πικιώνης» συμμετείχε στη διαμόρφωση αυτής της Προγραμματικής Σύμβασης. «Οχι» είναι η απάντησή της. παρά το γεγονός, όπως αναφέρει, ότι «η Διεύθυνση Προστασίας και Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων ζήτησε τη συνδρομή μας εν όψει της υπογραφής της Προγραμματικής Σύμβασης για την αποκατάσταση του λιθόστρωτου, της φύτευσης και των λοιπών διαμορφώσεων, έργων του Δ. Πικιώνη στον λόφο του Φιλοπάππου. Απαντήσαμε στο αίτημά της, ζητώντας να έχουμε ουσιαστική συμμετοχή». Μας επισυνάπτει μάλιστα το σχετικό έγγραφο του υπουργείου Πολιτισμού στις 22 Φεβρουαρίου 2021 και την άμεση θετική απάντηση την 1η Μαρτίου.
Η ΑΜΚΕ Πικιώνη είχε υπογράψει σχετικό σύμφωνο συνεργασίας με τον Δήμο Αθηναίων το 2017 υπό την τότε διοίκηση Καμίνη, αλλά, όπως μας ενημέρωσε η Αγνή Πικιώνη, «το σύμφωνο έληξε στις 21 Νοεμβρίου 2020 και ακόμα δεν έχει ανανεωθεί, παρόλο που τον Απρίλιο του 2021, ο δήμαρχος σε κατ’ ιδίαν συνάντηση με το μέλος της “ΑΜΚΕ Δημήτρης Πικιώνης”, κ. Ιωσήφ Ευφραιμίδη, διαβεβαίωσε πως η πρόθεσή του ήταν να ανανεωθεί άμεσα». Ποια είναι όμως η άποψή της για τον ίδιο τον κατατεμαχισμό; Την ρωτάμε αν θεωρεί ότι μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στον χαρακτήρα του έργου Πικιώνη, ποια προβλήματα θα μπορούσαν να είναι αυτά και αν είναι γενικότερα ικανοποιημένη από τη μέριμνα της Πολιτείας για τη συντήρηση και ανάδειξη του έργου Πικιώνη.
«Δεν συμφωνούμε στον κατατεμαχισμό του έργου του Δημήτρη Πικιώνη και αυτό το εκφράσαμε στην παράστασή μας στη σχετική συνεδρίαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (18/5/21), πριν λάβουμε γνώση του σχεδίου. Δυστυχώς, τα πρακτικά της συγκεκριμένης συνεδρίασης του ΚΑΣ δεν είναι ακόμα διαθέσιμα», επισημαίνει.
«Εκπληξη μας προκαλεί», συνεχίζει η κ. Πικιώνη, «το πώς τεμαχίζεται το Συγκρότημα Αναπαυτηρίου (σ.σ. πρόκειται για το κτίριο που κάποτε είχε φτάσει να φιλοξενεί δεξιώσεις για γάμους-βαπτίσεις) και Εκκλησίας Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη που αποτελεί ένα ενιαίο υποσύνολο του όλου έργου των Διαμορφώσεων και τυχαίνει να είναι αυτό που έχει υποστεί τις μεγαλύτερες αλλοιώσεις, επεκτάσεις και επεμβάσεις στα χρόνια που πέρασαν. Αλλοιώσεις στα λιθόστρωτα, στις διαμορφώσεις, στα κτίρια, στις χρήσεις, στη φύτευση και στον ζωτικό του χώρο-τοπίο. Μπορεί η εκτέλεση των έργων να γίνει σε ξεχωριστούς χρόνους, αλλά η μελέτη, που πρέπει να είναι αποκατάστασης και συντήρησης, οφείλει να είναι μία και ενιαία όπως και το έργο».
«Εκπληξη» δηλώνει επίσης η κ. Πικιώνη για το γεγονός ότι «ο –προϋπάρχων– ναός δεν αναφέρεται ως έργο του Δημήτρη Πικιώνη, ο οποίος του έδωσε τη σημερινή του χαρακτηριστική μορφή»! Οπως λέει, «για να μπορέσει να αποκατασταθεί αυτό το διατηρητέο έργο τέχνης, οι μελετητές οφείλουν να έχουν καλή γνώση αυτού και να κατανοούν την ολιστική προσέγγιση του δημιουργού. Ο κατατεμαχισμός του έργου οδηγεί ακριβώς στο αντίθετο αποτέλεσμα, δηλαδή στη διάσπαση της αρμονίας του συνόλου, στην αρμονία στην οποία οφείλεται η αναγνώρισή του διεθνώς και η μετέπειτα κήρυξή του ως έργο τέχνης νεότερης ελληνικής αρχιτεκτονικής από την ελληνική πολιτεία».
Ζητά επίσης να επισημανθεί μια παρανόηση, που δυστυχώς κυριαρχεί: «Πολλές φορές το Αναπαυτήριο αναφέρεται ως Αναψυκτήριο γιατί κατόπιν της ολοκλήρωσης του έργου ο ενοικιαστής τού έδωσε αυτή τη λειτουργία. Το Αναπαυτήριο διέθετε ένα μικρό κυλικείο», το οποίο μάλιστα επεκτάθηκε με αυθαίρετη επέκταση που περιλάμβανε γκρέμισμα τοίχου και ξαναχτίσιμο πιο έξω σε «απομίμηση Πικιώνη».
Λανθασμένη είναι μια ακόμη έκφραση που περιλαμβάνεται στην Προγραμματική Σύμβαση και αφορά τα «συνοδευτικά κτίρια του Αναπαυτηρίου». Οπως αναφέρει, τα κτίρια αυτά είναι τα αποχωρητήρια (που σχεδιάστηκαν για να εξυπηρετούν όλο το συγκρότημα) και το αναψυκτήριο, το γραφείο και η αποθήκη της εκκλησίας. Το αναψυκτήριο, δηλαδή, είναι άλλο μικρότερο κτίριο που «λειτουργούσε σε επαφή με το κεντρικό λιθόστρωτο στην ίδια θέση που βρισκόταν το καφενείο του ναού πριν τις διαμορφώσεις του Πικιώνη». Μάλιστα, επιχειρήθηκε κάποτε και ίσως επιχειρηθεί στο μέλλον αυτό το κτίριο να μετατραπεί σε κτίριο για την παραμονή των σεκιούριτι που θα φυλάνε τον χώρο.
Μια τελευταία ασεβής για τον Πικιώνη διατύπωση αφορά την αντιμετώπιση των λιθόστρωτων που κατασκεύασε, διαλέγοντας και δουλεύοντας τις πέτρες μία προς μία ως «υποδομές, ενώ είναι κηρυγμένο από την πολιτεία έργο τέχνης». Μάλιστα η Αγνή Πικιώνη τονίζει ότι «οι ίδιοι που το κήρυξαν και το προστατεύουν –ακόμα και αυτοί που το φροντίζουν– έχουν κατά καιρούς προκαλέσει φθορές ή έχουν δείξει απάθεια στην προστασία και την ανάδειξή του, αλλιώς δεν θα είχε φτάσει, ειδικά το Συγκρότημα Αναπαυτηρίου και Εκκλησίας, σε τέτοια κατάσταση απαξίωσης».
Η κόρη του δημιουργού κατονομάζει συγκεκριμένους «αρμοδίους»: το υπουργείο Πολιτισμού για την τοποθέτηση πινακίδων, κιγκλιδωμάτων, τη μη παρακολούθηση καταστροφικών επεμβάσεων. Τον Δήμο Αθηναίων για τις φυτεύσεις άσχετων φυτών με το πνεύμα της φύτευσης του Πικιώνη, τα κλαδέματα, τις μηχανολογικές εγκαταστάσεις, την Εκκλησία για αλλοιώσεις και μηχανολογικές επεμβάσεις που προκάλεσαν σημαντικές φθορές.
Καθαριότητα από το ΥΠΠΟ και φωτοχυσίες
Ενα θέμα που θα κρίνει την τύχη των έργων ανάπλασης, ανάδειξης και αποκατάστασης δεν είναι μόνο το πώς θα διαχειριστούν όσα δημιούργησε ο Δημήτρης Πικιώνης αλλά και πώς θα μοιραστεί ο έλεγχος ενός τόσο εμβληματικού δημόσιου χώρου.
Ενώ ο Δήμος Αθηναίων και το υπουργείο Πολιτισμού μοιράζονται σχεδόν στη μέση τα έξοδα των 6,9 εκατομμυρίων ευρώ (ο Δήμος βάζει τα 3,6 εκατ.), είναι ξεκάθαρο πως το υπουργείο Πολιτισμού διατηρεί τον πρώτο λόγο. Το ομολόγησε και η δημοτική αρχή στη συζήτηση τον περασμένο Μάιο στο δημοτικό συμβούλιο, στο οποίο συμμετέχουν ως εκλεγμένοι σύμβουλοι και δύο πρώην υπουργοί Πολιτισμού (Π. Γερουλάνος – Γ. Βουλγαράκης). Τόσο εκείνοι με τον τρόπο τους όσο και ο Κ. Μπακογιάννης ανέφεραν ότι η κακή κατάσταση που επικρατεί στον Λόφο σχετίζεται με τις εδώ και χρόνια σχέσεις καχυποψίας ανάμεσα στους δύο φορείς.
Υπενθυμίζεται ότι, παλαιότερα, το υπουργείο Πολιτισμού προσπάθησε να μετατρέψει τον χώρο σε κλειστό αρχαιολογικό, τοποθετώντας περίφραξη, και η ιδέα ξεσήκωσε τους γύρω κατοίκους. Φαίνεται πως αυτό δεν επιδιώκεται πλέον. Σε αντάλλαγμα, η κ. Μενδώνη εξασφάλισε την πρωτοκαθεδρία αλλά και τα… σκουπίδια. Κατά παράδοξο τρόπο, το υπουργείο, όπως αναφέρεται και στην προγραμματική σύμβαση, θα αναλάβει με κόστος 960.000 ευρώ για τέσσερα χρόνια και την καθαριότητα των 650 στρεμμάτων με προσωπικό που «θα φροντίζει για τη συλλογή και καθαρισμό ολόκληρου του χώρου των Λόφων (μνημείων, πράσινων επιφανειών, μονοπατιών και πλατωμάτων), τον καθαρισμό των χώρων υγιεινής καθώς και το άδειασμα των καλαθιών σε καθορισμένα σημεία του χώρου», μια εργασία που κατά κανόνα αναλαμβάνουν οι δήμοι.
Ο δήμος θα αναλάβει με 900.000 να τοποθετήσει security, ενώ αλλά έργα αφορούν τον εξορθολογισμό και εξυγίανση της βλάστησης, την αποκάλυψη και ανάδειξη μνημείων, την προστασία και πρόληψη από πυρκαγιές, τη σταθεροποίηση των βράχων και πρανών.
Μέσα στα προβλεπόμενα έργα περιλαμβάνεται και ένα δίκτυο ηλεκτροφωτισμού που δέχεται ήδη κριτική από τους ανθρώπους που τρέχουν εδώ και χρόνια μέσα από την Κίνηση Πολιτών για του Φιλοπάππου. Μέλος της Κίνησης, η Στέλλα Μαρκαντωνάτου, εκτός από τη «σαλαμοποίηση» των διαμορφώσεων Πικιώνη και την παράβλεψη του Αναπαυτηρίου από τα έργα, χαρακτηρίζει «τερατώδες και άχρηστο» το δίκτυο από 106 νέους τρίμετρους στύλους φωτισμού που θα τοποθετηθούν στην Κοίλη Οδό, κατά μήκος των λατομείων και από τα Κιμώνεια Μνήματα βορειοδυτικά μέχρι την είσοδο από την οδό Ακταίου και προς το Αστεροσκοπείο. Στην προγραμματική σύμβαση αναφέρεται μεν ότι ο φωτισμός «πρέπει να λάβει υπόψη τη διάσταση της φωτορύπανσης, την προστασία της ορνιθοπανίδας και της βιοποικιλότητας, την αρμονική ένταξή του στον διατηρητέο χώρο», αλλά η κ. Μαρκαντωνάτου αναρωτιέται πώς θα γίνει μια τέτοια παρέμβαση να μην ενοχλεί τα ζώα του λόφου και να μην καταστρέψει το τοπίο.
