Ποιος καθορίζει τη δημόσια αισθητική;

Δεν είναι η πρώτη φορά που τίθεται ένα τέτοιο θέμα, δηλαδή το κατά πόσον ένα γλυπτό που τοποθετείται στον δημόσιο χώρο ικανοποιεί τους πολίτες ή προκαλεί δυσαρέσκεια. Το Επιμελητήριο Eικαστικών Τεχνών Ελλάδας (ΕΕΤΕ) έχει ως κεντρική του θέση και αίτημα να γίνονται πάντα δημόσιοι καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί που να απευθύνονται σε φυσικά πρόσωπα εικαστικούς καλλιτέχνες. Και ο λόγος είναι ότι:

1. Πρέπει να κρίνεται το έργο και όχι το όνομα (δηλαδή το αν ο δημιουργός είναι διάσημος καλλιτέχνης ή γνωστός κάποιου δημόσιου άρχοντα).

2. Να κρίνεται κατά πόσον το έργο (το συγκεκριμένο που προτείνεται από τον καλλιτέχνη) είναι σχεδιαστικά άρτιο και, στην περίπτωση προτομών ή ανδριάντων, αν αποδίδει το συγκεκριμένο πρόσωπο στο οποίο αναφέρεται, καθώς και

3. Κατά πόσο το μέγεθός του και το υλικό με το οποίο προτείνεται συνάδει με τον περιβάλλοντα χώρο -τον συγκεκριμένο κάθε φορά. Γιατί ένα έργο μπορεί να είναι πολύ καλό από μόνο του αλλά να μην ταιριάζει με κανέναν τρόπο σε ένα συγκεκριμένο χώρο.

Συνεπώς, κρίνοντας κάθε έργο, θα πρέπει να θέτουμε αυτά τα ερωτήματα.

Το Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών έχει καταγγείλει κατ’ επανάληψη δημόσιους φορείς που είτε τοποθέτησαν έργα αυθαίρετα και παράτυπα (όπως η περίπτωση του περιφερειάρχη Θεσσαλίας ή Δήμων της Ανατολικής Αττικής) είτε τοποθέτησαν έργα μέσω ΣΔΙΤ ή με δωρεές επενδυτών σε δήμους (όπως η περίπτωση του Δήμου Καλαμάτας πρόσφατα, της Θεσσαλονίκης με το άγαλμα της Βασίλισσας Ολγας παλιότερα) και πολλά άλλα.

Τίθεται ξανά σήμερα στο τραπέζι το μεγάλο ζήτημα των δημόσιων καλλιτεχνικών έργων, αυτών δηλαδή που είναι σε δημόσια θέαση, και το κατά πόσο το Δημόσιο (Τοπική Διοίκηση και Κράτος) αντιμετωπίζουν με σεβασμό τον δημόσιο χώρο και τους κατοίκους.

Οι πρόσφατοι νόμοι που έχουν ψηφιστεί είναι εναντίον της Τέχνης και της Αισθητικής:

1. Εδώ και κάποια χρόνια άλλαξε ο νόμος και δεν συγκροτούνται υποχρεωτικά πλέον επιτροπές που θα κρίνουν την καλλιτεχνική αρτιότητα των έργων που δωρίζονται προκειμένου αυτά να μπουν σε ένα δημόσιο χώρο (δηλαδή καταργήθηκαν οι επιτροπές από εικαστικούς καλλιτέχνες που λειτουργούσαν και με εκπροσώπους του αιρετού σώματος κριτών του ΕΕΤΕ)…

2. Το 2016 με την ψήφιση από την τότε κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ του νόμου 4412/16 -που είναι ευρωπαϊκή Οδηγία- άνοιξε ο δρόμος για απ’ ευθείας αγορές και αναθέσεις, ανεξαρτήτως κόστους κατασκευής του έργου και ισχυροποιήθηκε η αυθαιρεσία στον τομέα των δημόσιων καλλιτεχνικών έργων.

Συνεπώς το μεγάλο ζήτημα που προκύπτει και που είναι πολιτικό είναι το πώς θα διασφαλιστεί το δημόσιο συμφέρον όχι μόνο ως δαπάνη, αλλά και ως προς την αισθητική παιδεία που ένα καλλιτεχνικό έργο ασκεί και ως προς τη δημόσια αισθητική (την οποία υφίστανται οι πολίτες). Και φυσικά θεωρούμε απαράδεκτο οι ιδιώτες επιχειρηματίες να καθορίζουν με τις καλλιτεχνικές τους επιλογές τη δημόσια αισθητική.

Βεβαίως μέσα σε όλα αυτά να σημειώσουμε ότι υπάρχει σε εκκρεμότητα επί 24 ολόκληρα χρόνια η εφαρμογή του νόμου για τη διάθεση του 1% της συμβατικής δαπάνης των δημοσίων κτιρίων και του περιβάλλοντος αυτά χώρου για τη δημιουργία και τοποθέτηση εικαστικών έργων σε αυτά, νόμου που θα έδινε άλλη όψη στις πόλεις…

Είναι φανερό ότι η πολιτική του κράτους στο θέμα των καλλιτεχνικών έργων δεν είναι τυχαία…

Για τον συλλογικό φορέα των εικαστικών είναι αναγκαία η θεσμοθέτηση σε ένα ενιαίο πλαίσιο της διαδικασίας για τα δημόσια καλλιτεχνικά έργα, όπως προτείνει το ΕΕΤΕ με κεντρικά σημεία: α) να γίνονται πάντα πάνω από κάποιο ύψος πανελλήνιοι καλλιτεχνικοί διαγωνισμοί για να κρίνεται το έργο και όχι το όνομα του δημιουργού, β) το έργο να αναλαμβάνει πάντα εικαστικός καλλιτέχνης (μέλος του ΕΕΤΕ) γ) να συγκροτούνται υποχρεωτικά επιτροπές αισθητικής αρτιότητας για τις δωρεές δ) να εφαρμοστεί ο νόμος του 1% και να τροποποιηθεί η σχετική Υπουργική Απόφαση για να γίνει λειτουργική και ε) στις επιτροπές κρίσης την πλειοψηφία να έχουν εικαστικοί καλλιτέχνες και να εκπροσωπείται σε αυτές και το αιρετό σώμα κριτών του ΕΕΤΕ.

Βέβαια πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί κωφεύουν οι κυβερνήσεις χρόνια τώρα στις προτάσεις του ΕΕΤΕ.

Η απάντηση είναι ίσως στο ότι τα τελευταία χρόνια συντελείται μία θυελλώδης παρέμβαση του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου στον χώρο των δημόσιων καλλιτεχνικών έργων, με την αμέριστη στήριξη του Δημοσίου και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, φυσικά με το αζημίωτο…

Εν κατακλείδι καλούμε το υπουργείο Πολιτισμού ακόμα μία φορά να απαντήσει γιατί δεν συζητά με το Επιμελητήριο την πρόταση νόμου που έχουμε καταθέσει (και καταθέτουμε από το 2018), για τα δημόσια καλλιτεχνικά έργα.

*Ζωγράφος, χαράκτρια, πρόεδρος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος