Γέλιο στο Σκοτάδι

Η Κατρίν Νογκρέτ (Catherine Naugrette) στο έργο της Το Θέατρο του Σάμουελ Μπέκετ προσφέρει αφενός μια εμπεριστατωμένη και άρτια θεώρηση για τη γέννηση και την εξέλιξη της δραματουργίας του νομπελίστα συγγραφέα και αφετέρου, και πιο σημαντικό, ένα βαθύτατο ερώτημα σχετικά με τη φύση των έργων του, τα οποία θεωρούνται από πολλούς καταθλιπτικά και γεμάτα απόγνωση. Πιο συγκεκριμένα το ερώτημα αφορά το εάν μπορούν να ενταχθούν τα δραματικά έργα στο πλαίσιο ενός σαρδόνιου, μαύρου χιούμορ που πηγάζει από την τραγελαφικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Η συγγραφέας θα εκφράσει το εξής για το εν λόγω ζήτημα:

«Αν υπάρχει μια μορφή κωμικού στο μπεκετικό θέατρο, εξωτερικεύεται τις περισσότερες φορές με ενός είδους μαύρο χιούμορ που στρέφεται στο μαύρο και λειτουργεί περισσότερο στην εγγύτητα του πόνου παρά σε εκείνη της μακαριότητας. […]το δραματικό κωμικό στο μπεκετικό θέατρο, όπως και σε μεγάλο μέρος των σύγχρονων έργων, δεν διακρίνεται πλέον, δεν μπορεί να διακριθεί πλέον από το τραγικό[…]. Οδύνη και βλάβη είναι εφεξής αναπόσπαστα κομμάτια-μέρη της κωμικής διαδικασίας».

Αξίζει να προσθέσουμε στα παραπάνω λεγόμενα και εκείνα του Μπέκετ, και μάλιστα εκείνα από τα Ποιήματα ακολουθούμενα από το Στίχοι της Δεκάρας:

«απέναντί σου/ το χειρότερο/ μέχρι/ να σε κάνει να γελάσεις».

Επίσης, μια παρόμοια διάθεση παρατηρούμε στο θεατρικό έργο Τέλος του Παιχνιδιού, όπου οι Χαμ και Κλοβ ανταλλάσσουν τα παρακάτω λόγια:

● ΧΑΜ: Μήπως αρχίζουμε… ν’ αποκτούμε κάποιο… νόημα;

● ΚΛΟΒ: Νόημα; Εμείς, νόημα! (Κοφτό γέλιο). Καλό κι αυτό!

Οι ήρωες του Σάμουελ Μπέκετ είναι αποκυήματα της καθημερινής εξαθλίωσης του ανθρώπου, της εξάντλησης, η οποία προέρχεται από έναν κόσμο που δεν έχει νόημα. Υπάρχει μια επιφανειακή νοηματοδότηση των πραγμάτων, η οποία εξυπηρετεί την καθημερινότητά μας και συγκαλύπτει τα ερείπια και τις στάχτες ενός κατεστραμμένου κόσμου, ενός κόσμου που κάηκε στους φούρνους του Αουσβιτς:

● ΧΑΜ: Ηξερα κάποτε έναν τρελό που νόμιζε πως έφτασε το τέλος του κόσμου. Ηταν ζωγράφος. Τον συμπαθούσα πολύ. Πήγαινα και τον έβλεπα στο ψυχιατρείο. Τον έπαιρνα απ’ το χέρι και τον έσερνα ώς το παράθυρο. Κοίτα, λοιπόν! Εκεί. Ολο εκείνο το στάρι που ψηλώνει! Κι εκεί! Τις ψαροπούλες με τ’ ανοιχτά πανιά! Ολη αυτή η ομορφιά!(Παύση.) Μου τράβαγε το χέρι και γύριζε στη γωνιά του. Εντρομος. Δεν είχε δει άλλο από στάχτες.(Παύση.) Λησμονημένος.(Παύση.) Φαίνεται πως αυτή η περίπτωση δεν είναι… δεν ήταν και τόσο… και τόσο σπάνια».

Οι στάχτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έχουν στοιχειώσει το μέλλον της ανθρωπότητας, δημιουργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο ανδρείκελα που κυκλοφορούν σε «εξαντλημένους» χώρους (Quad), σε «εξαντλημένο» χρόνο (Περιμένοντας τον Γκοντό), περιτριγυρίζονται από «εξαντλητικές σειρές αντικειμένων» (Μολόι) και μιλούν μια γλώσσα από «εξαντλημένες» λέξεις και εικόνες (Ο Ακατανόμαστος). Πρόκειται για πνεύματα στερεμένα, διεσπαρμένα και πρωτίστως αποδυναμωμένα, δηλαδή για πλάσματα που δεν μπορούν να δημιουργήσουν τίποτε: γεννιούνται και πεθαίνουν στο Τίποτε.

Ο Μπέκετ χρησιμοποίει τα ανδρείκελά του, τον Βατ, τον Μαχούντ, τον Ντίντι, τον Γκογκό, τον Λάκι, τον Πότσο κ.ά., για να δείξει στον θεατή την τραγελαφική εικόνα της ανθρώπινης ύπαρξης τη χρονική στιγμή που ζει, μια εικόνα βέβαια που κατορθώνει να ξεφεύγει από τον χωροχρόνο του συγγραφέα και να μας συγκινεί, λόγω της προφητικής αξίας της.

Προφητικός δεν σημαίνει εδώ ότι το έργο τέχνης προβλέπει ένα γεγονός στο μέλλον, για παράδειγμα θα πέσει μια βόμβα την τάδε μέρα στο τάδε σημείο, αλλά ότι μας συγκινεί, μας «αγγίζει», επειδή αντανακλά μια «αλήθεια» για μας τους ίδιους στο εδώ και τώρα, παρ’ όλο που το ίδιο μπορεί να έχει γραφεί χρόνια, αιώνες ή και χιλιετίες πριν.

Τα έργα του Μπέκετ, τα θεατρικά, τα πεζογραφήματα, τα ποιήματα, η ταινία Φιλμ και τα δοκίμια, προσπαθούν να δείξουν ότι παρ’ όλο που είμαστε «εξαθλιωμένοι», «εξαντλημένοι», για έναν περίεργο λόγο ζούμε ακόμα, ελπίζουμε στο αύριο, περιμένουμε τον Γκοντό.

Η ζωτική μας ενέργεια πηγάζει από την επίγνωση της τραγελαφικής ανθρώπινης κατάστασης, και την υπέρβασή της μέσα από την εύρεση ενός φίλου, στον οποίο μπορούμε να πούμε: «Φοβάμαι», και να μας απαντήσει; «Και γω, μην ανησυχείς, είμαστε μαζί», γελώντας παράλληλα με τη γελοία φύση μας, προσδοκώντας έτσι να ξεφύγουμε από τη ματαιότητα και την κτηνωδία της παράλογης πραγματικότητάς μας, να ξορκίσουμε το ζοφερό παρελθόν, να γελάσουμε μέσα στο σκοτάδι.

Η Κατρίν Νογκρέτ με το βιβλίο της, Το Θέατρο του Σάμουελ Μπέκετ, δείχνει τον θεατρικό τρόπο του Mπέκετ, ο οποίος δεν είναι άλλος από το να φέρει στο προσκήνιο μια προβληματική, η οποία αναμένει νέες διερευνήσεις: «Τι είναι εν τέλει ο άνθρωπος; Γέλιο και Τίποτε».

*Μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής, υπεύθυνος της οργανωτικής επιτροπής του Ινστιτούτου Φιλοσοφίας ΙWPR (Institute for World Philosophical Research)

Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].