Οικογενειακές Ιστορίες

Διαβάσαμε προσφάτως ότι το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης επιχορηγεί τον νέο κύκλο επεισοδίων της τηλεοπτικής σειράς «Οικογενειακές Ιστορίες» του Alpha, με το ποσό του ενός εκατομμυρίου ευρώ. Σύμφωνα με το υπουργείο, το σίριαλ «πληροί τα πολιτιστικά κριτήρια», όπως ορίζονται σε αναφερόμενη ΚΥΑ, ενώ η «κριτική» σε αυτή την επιχορήγηση επικεντρώνεται στο ότι θα «επιδοτούνται τηλεοπτικές παραγωγές, όπως οι Οικογενειακές Ιστορίες, που γυρίζονται πρόχειρα μέσα σε λίγες ημέρες». Έτσι, ένα εργαλείο (όπως το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης που σχεδιάστηκε από την κυβέρνηση του Σύριζα) που αποσκοπούσε στο να γίνουν επιτέλους ακριβές παραγωγές στην Ελλάδα αχρηστεύθηκε για να προβάλουν τα ΜΜΕ την άποψη του «πόσο καλά τα κάνει» η Κυβέρνηση Μητσοτάκη.

Αυτό το οποίο διαφεύγει από μια τέτοια κριτική είναι ότι το γεγονός της εν λόγω χρηματοδότησης συμβάλλει στην διόγκωση ενός σημαντικού κινδύνου, δηλαδή της προβολής της ερμηνείας ότι η οικογένεια και ειδικότερα η λαϊκή οικογένεια διαδραματίζει καταλυτικό ρόλο στην αναπαραγωγή της φτώχειας, της εξαθλίωσης, της ασθένειας, της βίας, της σεξεργασίας και του βίαιου θανάτου. Εξάλλου, μια τέτοια ερμηνεία δεν είναι καινούργια. Σε περιόδους κρίσης, ο φιλελευθερισμός στράφηκε με κάθε τρόπο στην εγκαθίδρυση της ατομικής ευθύνης. Οι οικογένειες Jukes (1877), Kallikak (1912), Zero και Markus (1918) δεν έκαναν τίποτα άλλο από το να επαναλαμβάνουν ότι πίσω από κάθε «κρίση» βρίσκεται η «ανήθικη» μητέρα, που γεννά τον εγκληματία, τον φτωχό, τον «ανάπηρο» και με δυο λόγια την εκφυλισμένη ζωή. Η ερμηνεία αυτή έδωσε το έδαφος στον Φράνσις Γκάλτον [Francis Galton (1822-1911)], στατιστικολόγο, ανθρωπολόγο και πρωτοπόρο στη βιομετρία, να εισάγει τον όρο της ευγονικής, το 1883.

Αδιαφορώντας για τις όποιες υλιστικές/ταξικές προϋποθέσεις, ο Γκάλτον κατέληγε ότι η ευφυία «που υπερβαίνει τον μέσο όρο είναι κληρονομικά επικαθορισμένη και μεταβιβάζεται γενετικά, όπως, άλλωστε, μεταβιβάζεται γενετικά και η νοητική υστέρηση-αναπηρία». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ευγονική, στον αντίποδα αυτής της διαπίστωσης, θα προτείνει έναν αντισταθμιστικό μηχανισμό βελτιοποίησης της κληρονομικής σύζευξης διανοητικά —θα προσθέσω και ψυχικά— προικισμένων ατόμων. Αυτό θα ενσωματωθεί και στο βιβλίο του Γερμανού καθηγητή ψυχιατρικής, Καρλ Μπαίντινγκ [Karl Binding (1841-1920)] και του ειδικού στην εγκληματολογία, Άλφρεντ Χος [Alfred Hoche (1865-1943)], Η εξουσιοδότηση ζωής που είναι ανάξια να βιωθεί (1920). Πρόκειται για κάτι που σήμαινε ότι αναγνωριζόταν για πρώτη φορά το δικαίωμα στο κράτος, μετά από σχετική γνωμοδότηση τριμελούς επιτροπής ειδικών (γιατρού, ψυχιάτρου και δικαστικού) να προχωρά στη λύτρωση, δηλαδή στην ευθανασία, όσων ανθρώπινων πλασμάτων κρίνει και αποφασίζει ότι δεν πληρούν τα κριτήρια της αξιοπρεπούς ζωής, ενώ η ζωή ταξινομείται σε ανθρώπινη και ανώμαλη. Αυτό οδήγησε σε μια σειρά από αναγκαστικές στειρώσεις στην Αμερική, ενώ ο ναζιστικός νόμος του 1933 επέβαλλε την αναγκαστική στείρωση με χειρουργική επέμβαση όσων Γερμανίδων και Γερμανών έπασχαν από γενετική ανωμαλία, είτε σωματική, είτε ψυχική, είτε νοητική. Επιπλέον, τον Απρίλιο του 1941, εισέρχεται το πρόγραμμα καταναγκαστικής ευθανασίας Τ-4. Πρόγραμμα το οποίο ουσιαστικά συνέδεσε την εξόντωση των « φυλετικά έκπτωτων Γερμανών με τη βιομηχανοποιημένη εξόντωση των Εβραίων, των Τσιγγάνων, των «αντικοινωνικών» και των ομοφυλόφιλων». Αυτό όμως που είναι λιγότερο γνωστό, όπως αναφέρει ο Γ. Κόκκινος, στο έργο του ‘Άξια’ και ‘Ανάξια’ Ζωή. Ευγονική, Εκφυλισμός, Βιοπολιτική : Ο γιατρός στον ρόλο του Κοινωνικού Θεραπευτή και του Εθνικού Αναμορφωτή, είναι ότι τη δεκαετία του 1940, με πρωτοβουλία της αμερικανικής κυβέρνησης και του Πανεπιστημίου John Hopkins, στη Γουατεμάλα, « πόρνες μετέδωσαν τη σύφιλη σε 700 περίπου τροφίμους φυλακών, στρατιώτες, φτωχούς παρίες και ψυχικά ασθενείς » (Κόκκινος, 2021 : 157). Επιπλέον, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η απόφαση του δικαστηρίου στη Δίκη των ναζί γιατρών στη Νυρεμβέργη (1946-1947) εκδόθηκε πάνω στη βάση των πειραμάτων στα ναζιστικά στρατόπεδα και λαμβάνοντας υπόψιν το σύνολο των «μέτρων της ναζιστικής ‘φυλετικής υγιεινής, όπως το πρόγραμμα της καταναγκαστικής ευθανασίας Τ-4» (Κόκκινος, 2022: 170). Η ερμηνεία που ταξινομούσε τη ζωή σε «άξια» και «ανάξια» θα παρέμενε μεταπολεμικά, εμμένοντας να αποδίδει την «κάθε κρίση», όπως η φτώχεια και η εξαθλίωση, στην ατομική ευθύνη. Το 1947 εξάλλου, ο ούγγρος ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Λιπότ Σόντι (Lipót Szondi, 1893-1986) είχε φτάσει στο σημείο να αναφερθεί στο γονιδιακό ασυνείδητο. Αναφερόταν, με άλλα λόγια, στην ανυπακοή, την τρέλα, την εγκληματικότητα και την παρέκκλιση όχι μόνο του ατόμου αλλά και της οικογένειάς του. Αντίστοιχα, όσον αφορά στην ελληνική πραγματικότητα, ο νόμος του 1946 καθόριζε ότι τιμωρούνταν και οι οικογένειες των «λιποτακτών», ενώ προάγετο ως ερμηνεία της παραβατικότητας η εγγενής βιαιότητα των λαϊκών στρωμάτων, τα οποία φαινόταν ότι έπασχαν από κάθε λογής ψυχικά νοσήματα, λόγω μιας μη-εξελιγμένης ψυχικής ενηλικίωσης. Αυτό εξάλλου θα επαναλάβει και σε όλο του το έργο ο έλληνας εγκληματολόγος, νομικός και καθηγητής πανεπιστημίου, Κωσταντίνος Γαρδίκας, κύριος οργανωτής των ελληνικών εγκληματολογικών υπηρεσιών και της μετατροπής της Αστυνομίας σε «επιστημονική».

Στην πραγματικότητα, παρότι το 1950 η UNESCO έδωσε στη δημοσιότητα τη διακήρυξη εναντίον του ρατσισμού, ο ρατσισμός και η ταξινόμηση της ζωής σε άξια και ανάξια επικράτησε και στις μεταπολεμικές κοινωνίες. Ο J. Philippe Rushton, (καθηγητής του Πανεπιστημίου Western Ontario), κατέληξε σε πορίσματα τα οποία συσχέτιζαν την κατωτερότητα της μαύρης φυλής με προδιαθέσεις σεξουαλικής υπερδραστηριότητας και με την αυξημένη επιθετικότητά της, αλλά και με την έλλειψη « κοινωνικών δεξιοτήτων » (Κόκκινος, 2021 : 64), αναπαράγοντας έτσι ένα πανομοιότυπο ανάγνωσμα, ότι η βία, η φτώχεια, η νόσος και ο βίαιος θάνατος προέρχονται από την « ανήθικη » οικογένεια. Επιπλέον, στη δίνη του ρεϊγκανοθατσερικού νεοφιλελευθερισμού, θα επικρατήσει το έργο του Ρότζερ Πίερσον (Roger Pearson), ακροδεξιού πανεπιστημιακού καθηγητή ανθρωπολογίας, ηγετική μορφή του επιστημονικοφανούς νεορατσισμού και συγγραφέα του πολύκροτου Race, Intelligence and Bias in Acadence, ο οποίος θα αναφερθεί, στον τεράστιο κίνδυνο που συνεπαγόταν η συρρίκνωση του ρόλου της υπέρτερης Δύσης.

Το AIDS, από την άλλη, έδωσε το έναυσμα για μια παγκόσμιας κλίμακας εκστρατεία τροποποίησης των σεξουαλικών συνηθειών του πλανήτη, σε αυτό το τρίτο κύμα ευγονικής. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μετατροπή του κράτους σε απόλυτο ελεγκτή, ενώ την ίδια περίοδο ο νεοφιλελευθερισμός κατάφερνε να αποδώσει τα 30 εκατομμύρια θανάτους που είχε προκαλέσει το AIDS από την εμφάνισή του, όχι στο μοίρασμα της ίδιας σύριγγας, λόγω της φτώχειας, αλλά στην ανηθικότητα των «ομοφυλόφιλων», των «ηρωινομανών» και των «Αϊτινών». Αυτό πιθανώς εξηγεί το γιατί στην Ελλάδα, ακόμη στις μέρες μας, απαγορεύεται να δώσουν αίμα όσοι/όσες διατηρούν σεξουαλικές σχέσεις με άτομα του ίδιου φύλου, ενώ στο όνομα της πανδημίας του κορωνοϊού, κλιμακώνεται μια επίσης παγκοσμίου εύρους εκστρατεία τροποποίησης των ανθρώπινων συνηθειών και σχέσεων.

Παράλληλα και όχι τυχαία, αξίζει εδώ να σημειωθεί παρενθετικά, ότι στις μέρες μας, άλλες πολύ πιο πολύπλοκες θεωρητικά εκδοχές της εξελικτικής θεωρίας έχουν εμφανιστεί, στον πυρήνα των οποίων βρίσκεται η ιδέα ότι η βίαιη, επιθετική συμπεριφορά έχει διατηρηθεί στους ανθρώπινους πολιτισμούς, ειδικά για τους άνδρες, όπως και η «ανηθικότητα». Η επιχορήγηση, ως εκ τούτου, της συγκεκριμένης σειράς δεν μπορεί να διαβαστεί παρά μόνο με τη βαρύτητα που της αξίζει, δηλαδή σαν ένα ακόμη κομμάτι που έρχεται να στηρίξει το ευγονικό διακύβευμα της κληρονομικότητας, της εξέλιξης και κυρίως αυτό της οικογένειας εντός της οποίας συμβαίνουν «δράματα», σαν μια επιπλέον απόδειξη της εκφυλισμένης ανθρώπινης φύσης των λαϊκών στρωμάτων. Έτσι, το κράτος μέσα από αυτό το θέαμα δεν διασφαλίζει απλώς τον έλεγχο σε μια συγκεκριμένη κανονικότητα, αλλά καταλήγει ν’ αναπαράγει μέσα από το θέαμα μια ψυχική βία εντός των οικογενειών, με αποτέλεσμα στο όνομα της ασφάλειας, η βία να γίνεται αποκλειστικό κομμάτι του κράτους. Τα πρακτικά αποτελέσματα της κρατικής αυτής βίας ενάντια των αιτημάτων των λαϊκών στρωμάτων, για παράδειγμα, στη Γαλλία του Μακρόν περιλαμβάνουν «τρεις νεκρούς, πέντε κομμένα χέρια, 28 βγαλμένα μάτια και 341 σοβαρούς τραυματισμούς στο κεφάλι [κάτι που] εδώ κι εξήντα χρόνια, από το 1962, κάτω από διάφορες κυβερνήσεις της Δεξιάς, του Κέντρου ή της Αριστεράς, δεν είχαμε δει τίποτα παρόμοιο», όπως μας αναφέρουν ο Μίκαελ Λεβί, η Ελένη Βαρίκα και η Σόνια Χέρτσμπρουν-Νταγιάν, στο «Ο Μαξ Βέμπερ, θύμα αστυνομικής βίας». Επιπλέον, στα πλαίσια της Μεγάλης Επανεκίνησης (The Great Reset), όπως υπογράφηκε τον Ιούνιο του 2020 με βασικό εμπνευστή το Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (World Economic Forum) και τον ιδρυτή του, Klaus Schwab, βλέπουμε όλο και περισσότερο η εξουσία να καλλιεργεί την ατομική ευθύνη και το ψυχικό νόσημα ως αιτία, για την κάθε «κρίση». Έτσι, για μια ακόμη φορά, χωρίς να λαμβάνονται υπόψιν οι ταξικές, έμφυλες, σεξουαλικές, ηλικιακές, φυλετικές διακρίσεις που δημιουργούν την ταξινόμηση της ζωής σε «άξια» και «ανάξια», με ό, τι αυτό συνεπάγεται όσον αφορά στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις, το βάρος πέφτει στις ατομικές δεξιότητες και την «ατομική ψυχική ευαλωτότητα», των λαϊκών στρωμάτων.

Στο πλαίσιο αυτό, εξάλλου, τον Ιούνιο του 2021, ο Κωσταντίνος Μητσοτάκης, στη διάρκεια του συνεδρίου «Το Σύστημα Υγείας στην COVID-19 και στη μετά-COVID-19 εποχή» κατέληξε ότι : «Ως προς την ψυχική υγεία, ξέρουμε ότι οι ασθένειες του μέλλοντος δεν θα είναι κατ’ ανάγκη οι ίδιες με τις ασθένειες του παρελθόντος. Είναι ένα ζήτημα το οποίο με απασχολεί πάρα πολύ, το ζήτημα της ψυχικής υγείας σε όλες τις εκφάνσεις, ξεκινώντας από τα παιδιά, τους εφήβους και μετά προχωρώντας στους ενήλικες. Έχουμε ένα πολύ συγκροτημένο σχέδιο και μια πολύ καλή ομάδα η οποία δουλεύει τα ζητήματα ψυχικής υγείας, αλλά ένα από τα ζητήματα γύρω από αυτήν τη συζήτηση αφορά και στη δυνατότητά μας να μιλάμε ανοιχτά και δημόσια γύρω από ζητήματα τα οποία εδώ και πάρα πολλά χρόνια τα θεωρούσαμε στη χώρα μας ταμπού».

Έτσι, σε μια χώρα που μετρά πάνω από 14.000 νεκρούς και την ίδια στιγμή που κοινά αγαθά γίνονται ιδιοκτησία των ολίγων, με τη φτώχεια να εισχωρεί όλο και σε μεγαλύτερα κομμάτια του λαού, οι οικογενειακές ιστορίες που χρηματοδοτούνται από το κράτος, έρχονται να κατασκευάσουν αυτόν τον εσωτερικό εχθρό που υποτίθεται απειλεί να εισβάλει στο σπίτι του κάθε σωστού «οικογενειάρχη», δίνοντας στο κράτος τον ρόλο του απόλυτου «θεραπευτή».

*Μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο τμήμα ΠΕΔΔ (ΕΚΠΑ)